08 văn hóa học - Đại học Sư Phạm Đà Nẵng

Kế hoạch tổ chức đánh giá thực tập tốt nghiệp cuối khóa 08

hoangtu_bongdem2912_86 — Sun, 18 Mar 2012 09:46:54 GMT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆTNAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

Đà Nẵng, ngày 15 tháng 3 năm 2012

KẾ HOẠCH

Tổ chức đánh giá kết quả thực tập cuối khóa

Thực hiện Công văn số Số: 499 / TB – ĐT ngày 8 tháng 12 năm 2011 của Trường về kế hoạch tổ chức thực tập tốt nghiệp cho hệ cử nhân khóa 2008; Quyết định Số: 551 /QĐ-ĐT của Đại học Sư phạm ban hành ngày 13 tháng 12 năm 2010 về "Quy định tạm thời Tổ chức thực tập cuối khóa khối cử nhân” và kế hoạch đào tạo của đơn vị, Khoa lập kế hoạch tổ chức đánh giá kết quả thực tập cuối khóa cho khối lớp cử nhân khóa 2008 - 2012 như sau:

1. Hội đồng đánh giá thực tập

1.1. Hội đồng cấp Khoa

1. TS. Trương Thị Diễm Chủ tịch

2. ThS. Nguyễn Hoàng Thân Ủy viên Thường trực

3. ThS. Vũ Thường Linh Ủy viên Thư kí

1.2. Hội đồng chia theo lớp

1.2.1. Hội đồng 08CVH1

1. TS. Bùi Trọng Ngoãn Chủ tịch

2. ThS. Nguyễn Thị Bích Hường Ủy viên Thư kí

3. TS. Lê Đức Luận Ủy viên

4. TS. Nguyễn Thanh Trường Ủy viên

5. TS. Ngô Mình Hiền Uy viên

1.2.2. Hội đồng 08CVH2

1. TS. Trương Thị Diễm Chủ tịch

2. ThS. Nguyễn Phương Khánh Ủy viên Thư kí

3. ThS. Phạm Thị Thu Hương Ủy viên

4. ThS. Vũ Thường Linh Ủy viên

5. ThS. Nguyễn Trí Tân Ủy viên

1.2.3. Hội đồng 08CVHH

1. ThS. Nguyễn Hoàng Thân Chủ tịch

2. ThS. Hoàng Hoài Thương Ủy viên Thư kí

3. ThS. Lương Vĩnh An Ủy viên

4. CN. Hoàng Thị Mai Sa Ủy viên

5. CN. Phạm Thị Tú Trinh Ủy viên

1.2.4. Hội đồng 08CBC

1. TS. Cao Thị Xuân Phượng Chủ tịch

2. ThS. Phạm Thị Hương Ủy viên Thư ký

3. ThS.. Trần Thị Yến Minh Ủy viên

4. CN. Nguyễn Thế Vũ Ủy viên

5. CN. Phạm Thị Thu Hà Ủy viên

2. Hồ sơ báo cáo thực tập

Theo yêu cầu của Công văn số Số: 499 / TB – ĐT ngày 8 tháng 12 năm 2011 nêu trên. Ngoài ra, Khoa quy định cụ thể đối với bản báo cáo thực tập:

2.1. Về nội dung:

Bản báo cáo kết quả thực tập tốt nghiệp (xem Quyết định Số: 551 /QĐ-ĐT của Đại học Sư phạm ban hành ngày 13 tháng 12 năm 2010 - trang 10, 11) trình bày kết quả của quá trình thực tập. Trong báo cáo cần trình bày rõ về quá trình, công việc thực tập tại cơ sở thực tập hoặc là sản phẩm như đề tài nghiên cứu, bài báo được thực hiện trong quá trình thực tập dưới sự hướng dẫn của cán bộ cơ sở thực tập.

Cuối bản báo cáo có trang nhận xét của cán bộ hướng dẫn của cơ sở thực tập, có đóng dấu xác nhận của cơ sở thực tập.

2.2. Về hình thức:

- Bản chính bản báo cáo đóng quyển như khóa luận (bìa mềm): 01 bản.

- 05 bản photo trang nhận xét của cán bộ hướng dẫn của cơ sở thực tập. 05 bản photo này kẹp vào bản chính bản báo cáo.

2.3. Thời gian nộp hồ sơ thực tập: GVHD nộp hồ sơ của SV nhóm mình về Văn phòng Khoa trước ngày 28 tháng 03 năm 2012.

2.4. Thời gian bảo vệ: Từ ngày 02 tháng 4 năm 2012 đến ngày 12 tháng 4 năm 2012 (Mỗi Hội đồng tự xếp lịch và báo cho Khoa trước ngày 25 -3-2102 để ra thông báo chính thức).

3. Quy trình đánh giá

- Giáo viên hướng dẫn thực tập đánh giá điểm quá trình thực tập (cột điểm giữa kỳ), trọng số 0,4.

- Sinh viên báo cáo kết quả thực tập trước Hội đồng chuyên môn, thời gian 5-7 phút.

- Hội đồng đặt câu hỏi, sinh viên trả lời, thời gian tổng cộng 3-5 phút.

- Các thành viên Hội đồng chấm điểm lẻ 0,5. Lấy điểm trung bình của Hội đồng (lẻ 0,5) làm điểm cuối kỳ, trọng số 0,6.

- Ủy viên Thư kí tổng hợp điểm, nộp bảng điểm tổng hợp cho Giáo vụ Khoa, sau 03 ngày làm việc.

- Giáo vụ Khoa sao lưu bảng điểm, nộp bảng điểm gốc cho Phòng Đào tạo; lưu trữ hồ sơ thực tập của sinh viên theo quy định.

TRƯỞNG KHOA

TS. TRƯƠNG THỊ DIỄM

Kiếm tiền Online dành cho bạn

hoangtu_bongdem2912_86 — Thu, 01 Mar 2012 08:22:37 GMT

* Bạn Thường xuyên online

* Bạn phải chi trả nhiều khoản tiền

* Bạn muốn kiếm thêm thu nhập

Hãy làm theo các thao tác hết sức đơn giản sau đây bạn có thể bỏ vào túi chút ít tiền, thậm chí là thật nhiều tiền.

Điều kiện: Bạn là một công dân bình thường có 01 số điện thoại di động, 01 địa chỉ Email. Đặc biệt bạn có rất nhiều bạn bè bạn cũng hội đủ hai điều kiện như bạn

Cách làm:

01. Đăng ký thành viên: BẤM VÀO ĐÂY

Chỉ cần bạn điền đầy đủ thông tin vào Form đăng ký (Xem hình minh họa bên dưới)

Lưu ý! Các thông tin của bạn phải là thông tin THẬT. Nếu cung cấp thông tin giả thì sau này các bạn sẽ KHÔNG NHẬN ĐƯỢC TIỀN.
Sau khi bạn điền đầy đủ thông tin vào Form đăng ký, hệ thống sẽ gửi cho bạn 02 mã kích hoạt (dửi đến số điện thoại di động và đại chỉ email của bạn), đồng thời hệ thống sẽ chuyển bạn sang trang kích hoạt. Tại đây bạn hãy nhập đúng 02 mã kích hoạt mà hệ thống gửi cho bạn.

Lưu ý: Email kích hoạt có thể nằm trong mục Spam.

02. Đăng ký đại lý:

Đây là khâu quan trọng để bạn có thể "lượm tiền" từ trang giao dịch điện tử BẢO KIM. Ngay sau khi kích hoạt, bạn bấm vào phần: Đăng ký đại lý, như hình bên dưới:

Bạn sẽ được chuyển sang trang đăng ký đại lý như hình

Bạn nhập vào ô tên định danh một tên mà bạn thích. Ví dụ tranducchinh Bạn sẽ được một link ( https://www.baokim.vn/tranducchinh để mời bạn bè mình tham gia. Bạn mời được 01 người tham gia, bạn sẽ nhận được 1000 VNĐ và cộng dồn vào tài khoản. Bạn có thể sử dụng tài khoản kiếm được để NẠP TIỀN ĐIỆN THOẠI, MUA HÀNG GIẢM GIÁ....
Dưới đây là kết quả:

Mình tình đọc thấy thông tin này hay nên chia sẻ cho các bạn cùng tham gia cho vui. Chúc bạn thành công

Độc đáo lễ hội ẩm thực Việt-Trung-Lào

hoangtu_bongdem2912_86 — Sat, 22 Oct 2011 16:07:40 GMT

Tối ngày 22 tháng 10 năm 2011 tại ký túc xá trường đại học Sư Phạm Đà Nẵng đã tổ chức "Lễ hội ẩm thực Việt- Trung – Lào” với sự tham gia của các bạn lưu học sinh Trung Quốc, lưu học sinh Lào và sinh viên Việt Nam.

Đây là một cơ hội để các bạn trẻ học hỏi giao lưu và tìm hiểu về đặc trưng văn hóa ẩm thực của mỗi nước. Lễ hội diễn ra trong không khí tưng bừng với các tiết mục văn nghệ của các đội tham gia. Các gian hàng ẩm thực các bạn sinh viên chen trúc nhau đợi để thưởng thức các món ăn. Trong tất cả các gian hàng thì các gian hàng của các bạn lưu học sinh Trung Quốc và lưu học sinh Lào luôn thu hút được sự chú ý của các bạn trẻ Việt Nam.

Các bạn trẻ chen nhau sếp hàng chờ đợi để được thưởng thức những món ăn do các bạn lưu học sinh Trung Quốc và lưu học sinh Lào tự tay làm, những món ăn này mang đậm nét đặc trưng của văn hóa Trung quốc và văn hóa Lào. Các món ăn, đồ uống rất phong phú và đa dạng nhưng có điều đặc biệt là trong lễ hội ẩm thực này thì những món ăn được bán với giá rất rẻ nhưng mà lại rất ngon rất phù hợp với túi tiền của các bạn sinh viên, đặc biệt là món Sủi cảo của các bạn học sinh lưu Trung quốc với bàn tay khéo léo của các bạn đã làm nên một món ăn rất đặc sắc.

Hy vọng rằng trong những năm về sau lễ hội này sẽ được tiếp tục phát huy để gắn chặt thêm tình đoàn kết giữa các bạn sinh viên ba nước Việt – Trung – Lào.

Rơi lệ với giọng hát và câu chuyện cuộc đời cậu bé 12 tuổi

hoangtu_bongdem2912_86 — Fri, 21 Oct 2011 08:28:29 GMT

Rơi lệ với giọng hát và câu chuyện cuộc đời cậu bé 12 tuổi

"Trong đất trời bao la rộng lớn, em mơ thấy mẹ đang cầu nguyện cho em”, đó là lời tâm sự mà cậu bé 12 tuổi gửi tới người mẹ quá cố của mình trong chương trình China’s Got Talent năm 2011. Giọng hát của em đã khiến nhiều người rơi lệ.

Cậu bé 12 tuổi tên Uudam đã chinh phục khán giả, giám khảo và tất cả cư dân mạng đã có dịp xem qua đoạn clip ghi lại phần thi thử giọng của mình tại cuộc thi China’s Got Talent năm 2011.

Xuất hiện trên sân khấu, Uudam tỏ ra rất bản lĩnh, và chững chạc hơn tuổi khi trả lời rất trôi chảy và tự nhiên các câu hỏi của giám khảo. Cậu bé với đôi mắt sáng giới thiệu mình đến từ Nội Mông (Trung Quốc) và luôn mang trong mình giấc mơ tạo nên một loại mực đặc biệt có thể biến cả thế giới này thành đồng cỏ xanh tươi như tại quê nhà của em. Nhiều khán giả đã bày tỏ sự thích thú khi nghe em chia sẻ về giấc mơ rất đáng yêu của mình.

Cậu bé 12 tuổi Uudam khiến khán giả và giám khảo rơi lệ trong chương trìnhChina’s Got Talent năm 2011

Uudam đến cuộc thi với một ca khúc mang tên Mother in the Dream (tạm dịch là Mẹ về trong giấc mơ). Em chia sẻ muốn thể hiện tài năng của mình như một món quà dành tặng cho người mẹ kính yêu.

Khi giám khảo hỏi em: "Thế mẹ cháu giờ đang ở đâu?”, Uudam trả lời: "Mẹ cháu đang ở trên thiên đường ạ”. Câu trả lời của cậu bé 12 tuổi khiến cho cả khán phòng lặng im. Mẹ cậu bé mất vì một tại nạn xe hơi khi Uudam lên 8 tuổi và 2 năm sau cha cũng em cũng rời xa em bởi một tại nạn giao thông.Đâu đó trong khán phòng những ánh mắt bày tỏ sự cảm thông và thương cảm bắt đầu xuất hiện.

Khi Uudam cất giọng hát, nhiều người đã rơi lệ. Uudam hát với một chất giọng trong trẻo, và tình cảm. Bài hát mà em dành tặng cho người mẹ kính yêu của mình đã khiến cho nhiều người day dứt khôn nguôi: "Trong đất trời bao la, em mơ thấy mẹ đang cầu nguyện cho em, mẹ đưa cho em sữa, thứ quý giá của đất trời, mẹ của em đang ở một nơi rất xa. Khi những vì sao đang lấp lánh trên đồng cỏ xanh, em lại nghĩ về khuôn mặt ân cần của mẹ. Mẹ ở thiên đường và cầu nguyện cho em một cuộc sống bình an, hạnh phúc. Mẹ đang ở một nơi rất xa…”.

Mother In The Dream được Uudam thể hiện đã làm rung động ban giám giám khảo và toàn thể khán giả có mặt ngày hôm đó.

Cậu bé 12 tuổi chia sẻ: "Cháu hát bài hát này rất nhiều lần. Mỗi sáng thức dậy, cháu lại hát bởi vì cháu rất nhớ mẹ, mẹ cháu đang ở trên thiên đường”, "Thỉnh thoảng cháu lại nằm mơ thấy mẹ ở bên cạnh mình”.

Một vị giám khảo của chương trình đã nhận xét, Uudam giống nhân vật Hoàng Tử Nhỏ trong truyện của Antoine de Sant. "Bài hát này chính là loại mực đặc biệt biến nơi phiền muộn này thành cánh đồng cỏ xanh tươi, để mọi người lại được sống một cuộc sống vui vẻ và hạnh phúc”, vị giám khảo này nói.

Ngay sau khi đoạn clip ghi lại phần thử giọng của Uudam được đưa lên mạng, nhiều cư dân mạng đã bày tỏ sự cảm thông, và thậm chí là rơi nước mắt với câu chuyện cuộc đời cũng như giọng hát của cậu bé.

Mời các bạn thưởng thức giọng hát của cậu bé 12 tuổi Uudam trong cuộc thi China’s Got Talent năm 2011

Mi Vân

Theo Youtube

SINH VIÊN VỚI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC[1]

hoangtu_bongdem2912_86 — Sun, 02 Oct 2011 12:43:17 GMT

Paxte noïi ràòng: "Khoa hoüc laì linh häön sæû phäön vinh cuía caïc quäúc gia, laì nguäön säúng däöi daìo cuía moüi tiãún bäü. Chênh nhæîng phaït minh khoa hoüc vaì æïng duûng cuía noï âaî dáùn dàõt chuïng ta âi". Hay nhæ Anhxåtanh cuîng viãút ràòng: "Nãúu nghiãn cæïu khoa hoüc teo âi, âåìi säúng tinh tháön cuía âáút næåïc ngæìng trãû vaì do âoï bao khaí nàng tiãún bäü tæång lai tan thaình máy khoïi".

Ngaìy nay khoa hoüc âaî tråí thaình mäüt læûc læåüng thæûc tãú to låïn, laì mäüt yãúu täú cáön thiãút cuía tiãún bäü xaî häüi. Maì sinh viãn chuïng ta häm nay seî laì nhæîng cæí nhán, chuí nhán tæång lai cuía âáút næåïc. Vç váûy viãûc reìn luyãûn hoüc táûp, nghiãn cæïu khoa hoüc khi coìn ngäöi trãn ghãú nhaì træåìng laì mäüt viãûc hãút sæïc quan troüng vaì coï yï nghéa quyãút âënh.

ÅÍ âaûi hoüc, hai khaïi niãûm hoüc táûp vaì nghiãn cæïu khoa hoüc coï mäúi quan hãû gáön guîi vaì taïc âäüng qua laûi våïi nhau. Hoüc táûp laì nãön taíng quan troüng cho nghiãn cæïu khoa hoüc. Ngæåüc laûi nghiãn cæïu khoa hoüc laì ngoün âuäúc soi saïng cho con âæåìng hoüc táûp. Trong tiãúng Anh tæì "study" coï nghéa laì nghiãn cæïu, "student" dëch saït nghéa laì "ngæåìi nghiãn cæïu". Tæì "âaûi hoüc sinh" trong tiãúng Haïn tæång âæång våïi tiãúng Viãût laì "sinh viãn". "Âaûi hoüc sinh" giaíi theo nghéa gäúc coï nghéa laì "ngæåìi hoüc räüng vaì sáu", tæïc kãö cáûn våïi nghiãn cæïu. Nhæ váûy åí phæång Âäng hay phæång Táy âãöu cuìng chung mäüt tæ tæåíng: "Viãûc hoüc táûp cuía sinh viãn gàõn liãön våïi nghiãn cæïu". Vç váûy sinh viãn nghiãn cæïu hay noïi cuû thãø nghiãn cæïu khoa hoüc laì mäüt viãûc hiãøn nhiãn. Nhæng, näüi dung cuía cäng viãûc naìy laì gç? Âoï chênh laì âiãöu maì chuïng ta cáön baìn luáûn.

Nghiãn cæïu khoa hoüc thæåìng âæåüc hiãøu laì nghiãn cæïu nhæîng váún âãö cuía khoa hoüc nhæ khoa hoüc tæû nhiãn, khoa hoüc xaî häüi, khoa hoüc ké thuáût. Nhæng nghiãn cæïu khoa hoüc coìn âæåüc hiãøu laì nghiãn cæïu mäüt váún âãö naìo âoï mäüt caïch khoa hoüc, nghéa laì khäng tuyì tiãûn, chuí quan, phiãún diãûn... Noïi chung, nghiãn cæïu khoa hoüc laì tçm kiãúm, xem xeït, âiãöu tra (coï khi cáön caí âãún thê nghiãûm) âãø tæì nhæîng dæî kiãûn âaî coï (kiãún thæïc, taìi liãûu, phaït minh...) âaût âãún mäüt kãút quaí måïi hån, cao hån, giaï trë hån. Hiãøu âæåüc khaïi niãûm naìy chuïng ta láön læåüt baìn âãún caïc näüi dung cuû thãø sau:

1. Haîy trang bë cho chuïng ta tinh tháön nghiãn cæïu khoa hoüc. Âoï laì yãu chán lê vaì duîng caím trê tuãû, trung thæûc trê tuãû, âäüc láûp trê tuãû, nghi váún khoa hoüc, tin tæåíng khoa hoüc... Âáy laì âiãöu kiãûn cå baín âãø chuïng ta bæåïc vaìo con âæåìng nghiãn cæïu khoa hoüc.

2. Haîy trang bë cho chuïng ta hãû thäúng phæång phaïp nghiãn cæïu khoa hoüc. Báút cæï ai muäún tiãún haình viãûc nghiãn cæïu khoa hoüc cuîng cáön phaíi biãút phæång phaïp nghiãn cæïu, nãúu tæû mçnh maìy moì seî máút nhiãöu thç giåì cuîng nhæ sæïc ngæåìi vaì sæïc cuía.

3. Haîy trang bë cho chuïng ta vaìi âæïc tênh cáön thiãút cho cäng taïc nghiãn cæïu khoa hoüc. Âoï laì oïc quan saït; trê nhåï nhanh, bãön; tênh toì moì tçm hiãøu; trê tæåíng tæåüng phong phuï; nghë læûc kiãn trç...[2]

Tæì ba khêa caûnh trãn, täi xin noïi mäüt caïch âån giaín hån, tæïc laì trong quaï trçnh hoüc táûp chuïng ta khäng ngæìng âaìo sáu, suy ngáùm, tçm toìi vaì âàûc biãût laì nghi váún tri thæïc. Âiãöu âoï âoìi hoíi chuïng ta phaíi tæû âoüc vaì tæû hoüc nhiãöu. Chuïng ta khäng nãn boí qua mäüt váún âãö nhoí nhàût naìo, cho duì kãút quaí nghiãn cæïu chè thãø hiãûn åí mäüt trang giáúy. Chuïng ta táûp dæåüt, têch luyî, kiãn trç häm nay âãø ngaìy mai tæû haìo. Chuïng ta nãn coi caïc baìi táûp låïn, niãn luáûn, khoaï luáûn laì âãö taìi khoa hoüc cáön phaíi nghiãn cæïu maì khäng nãn coi âoï laì baìi viãút vç âiãøm. Ngoaìi ra sinh viãn chuïng ta coï thãø âàng kê âãö taìi nghiãn cæïu cáúp khoa, cáúp træåìng hoàûc täø chæïc nhoïm hoüc thuáût, nhoïm nghiãn cæïu...

Bãn caûnh âoï:

- Nhaì træåìng, Âoaìn Thanh niãn, Häüi Sinh viãn täø chæïc caïc häüi thaío thaío luáûn vãö váún âãö sinh viãn nghiãn cæïu khoa hoüc. Khäng thãø naìo chuïng ta hä haìo, tuyãn truyãön sinh viãn nghiãn cæïu khoa hoüc trong khi âoï sinh viãn khäng biãút muûc âêchnghiãn cæïu khoa hoüc laì gç, phæång phaïp luáûn nghiãn cæïu khoa hoüc nhæ thãú naìo; tháûm chê coï sinh viãn chæa biãút phæång phaïp âoüc saïch cuîng nhæ caïch sæu táöm thæ muûc.

- Phoìng quaín lê khoa hoüc, Ban biãn táûp táûp san kè yãúu khoa hoüc sinh viãn nãn thäng baïo roî âiãöu kiãûn âàng taíi caïc kãút quaí nghiãn cæïu cuía sinh viãn âãún tæìng låïp, tæìng chi âoaìn; âäöng thåìi häù tråü mäüt êt kinh phê cho caïc âãö taìi âoï.

- Âäúi våïi caïc âãö taìi nghiãn cæïu âäüc láûp, nhaì træåìng coï thãø häù tråü kinh phê træåïc âãø sinh viãn coï thãm âiãöu kiãûn thæûc hiãûn âãö taìi.

- Ban laînh âaûo Khoa taûo âiãöu kiãûn thuáûn låüi cho sinh viãn NCKH, æu tiãn hån trong viãûc hoüc trãn låïp, cung cáúp thäng tin vaì tæ liãûu cáön thiãút, giuïp sinh viãn såïm cäng bäú kãút quaí nghiãn cæïu.

- Tháöy cä trong Khoa laì ngæåìi dáùn âæåìng soi saïng, âäöng thåìi âäüng viãn khêch lãû sinh viãn hàng haïi âi trãn con âæåìngnghiãn cæïu khoa hoüc.

Ths. Nguyễn Hoàng Thân

In trong Tạp chí Đại học Huế, số 36 + 37, 4/2002.

TÌM HIỂU VĂN HÓA ẨM THỰC CUNG ĐÌNH TRIỀU TỰ ĐỨC QUA TƯ LIỆU HÁN NÔM

hoangtu_bongdem2912_86 — Tue, 30 Aug 2011 09:21:17 GMT

Sách Nho gia có viết: "食色性者, 飲食男女人之大欲存焉 = Thực sắc tính giả, ẩm thực nam nữ nhân chi đại dục tồn yên = Chuyện ăn uống, nam nữ là một trong những ham muốn lớn nhất, là bản tính của con người”. Ẩm thực là biểu hiện của sự tận dụng môi trường tự nhiên và chịu ảnh hưởng của môi trường xã hội. Ẩm thực là một trong những yếu tố quan trọng góp phần định hình nền văn hóa của một dân tộc và là tiêu chí để nhận diện bản sắc văn hóa cũng như đánh giá trình độ phát triển của mỗi dân tộc. Văn hóa ẩm thực Việt Nam khởi nguồn và hòa trong dòng chảy văn hóa Việt Nam và từ lâu đã được đặt thành vấn đề học thuật. Đặc biệt, trong tình hình đời sống vật chất ngày càng nâng cao và xu thế giao lưu hội nhập toàn cầu như ngày nay, văn hóa ẩm thực Việt Nam càng được chú ý sưu tầm, bảo tồn, nghiên cứu, khai thác (tiêu biểu nhất là trong lĩnh vực dịch vụ ẩm thực hay thương mại du lịch)[1].

Đối với Việt Nam, đặc biệt là xứ Huế (kinh đô), ẩm thực không chỉ giản đơn là nhu cầu thiết yếu của con người mà còn là một loại hình văn hóa độc đáo, đồng thời cũng là một loại hình phương thang trong y học cổ truyền, có tác dụng bổ dưỡng và chữa bệnh. Văn hóa ẩm thực ở Huế được chia làm hai dòng, văn hóa ẩm thực cung đình và văn hóa ẩm thực dân gian[2]. Văn hóa ẩm thực dân gian xưa nay được tìm hiểu, nghiên cứu, giới thiệu tương đối nhiều. Song, văn hóa ẩm thực cung đình dường như lại là một "thâm cung bí sử” hằng tại, chưa được chú trọng tìm hiểu, nghiên cứu và khai thác triệt để. Nguyên nhân chủ yếu là do hầu hết các tài liệu ghi chép về văn hóa ẩm thực cung đình đều viết bằng chữ Hán - Nôm, bị giới hạn trong phạm vi lưu giữ của cung đình và hoàng tộc. Văn hóa ẩm thực cung đình nói chung, văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn nói riêng hiện nay ngày càng được quan tâm nghiên cứu và khai thác. Tiêu biểu nhất là sự kết hợp và khai thác văn hóa ẩm thực cung đình trong lĩnh vực dịch vụ ẩm thực, thương mại du lịch hay y học dưỡng sinh.

Văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức là một bộ phận trong văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn. Tương tự, tài liệu về văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức cũng còn đang nằm rải rác trong các thư tịch cổ và chưa được tập hợp giới thiệu (sưu tầm, dịch thuật, nghiên cứu, công bố). Do vậy, chúng tôi chọn vấn đề này làm đề tài nghiên cứu, góp phần bổ sung diện mạo của văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức nói riêng và triều Nguyễn nói chung.

Từ xưa đến nay có rất nhiều tài liệu nói về ẩm thực và văn hóa ẩm thực. Song, hiện nay hầu như chưa có một công trình riêng biệt, cụ thể nào bàn về văn hóa ẩm thực cung đình, trong đó bao gồm cả văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn và triều Tự Đức. Chỉ có số rất ít tài liệu lẻ tẻ, rời rạc ghi chép vụn vặt, không hệ thống về văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn như Đại Nam thực lục chính biên hay Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ. Khoảng cùng thời với hai tài liệu này, còn có một tài liệu dạy về nấu ăn Thực phổ bách thiên của bà Trương Thị Bích. Những tài liệu trên đều viết bằng chữ Hán Nôm. Một số tài liệu giới thiệu sơ lược về văn hóa ẩm thực xứ Huế (gồm văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn), có thể chia làm 2 loại: (1) Sách chuyên khảo về Huế, trong đó có mục nói về văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn: Ăn chơi xứ Huế (Ngô Minh), Sông Hương - dòng chảy văn hóa (nhiều tác giả), Văn hóa Huế xưa (Lê Nguyễn Lưu), Vua Minh Mạng và viện Thái y triều Nguyễn (Lê Nguyễn Lưu - Phan Tấn Tô), v.v..; (2) Những bài báo, tham luận: Mấy đặc trưng của văn hóa ăn vùng Huế (Hoàng Phủ Ngọc Tường), Tổ chức ăn uống của các vua triều Nguyễn trong hoàng cung Huế (Phan Thuận An), v.v..

Nhìn chung, tài liệu ghi chép về văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức nằm rải rác trong các thư tịch cổ như quốc sử, khâm điển, thi văn, bia chí, di văn, gia thư[3], đều ghi chép bằng chữ Hán Nôm. Do vậy, có thể nói, việc tìm hiểu văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức của chúng tôi chỉ mới là bước đầu và chắc hẳn gặp không ít trở ngại, khó khăn.

1. Khái quát về văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn

Ẩm thực cung đình triều Nguyễn hết sức đa dạng và phong phú về đồ ăn thức uống, là tập hợp các món ăn quý tộc cùng với các món ăn dân dã. Bộ phận tổ chức ẩm thực (đội Thượng thiện, viện Thượng trà, đội Phụng thiện, ty Lí thiện, tự Quang lộc) luôn tuân thủ nghiêm ngặt theo các quy định, chuẩn tắc được cụ thể hóa trong các văn bản điển lệ. Phong cách ẩm thực của mỗi vị vua cũng hết sức riêng biệt, mang đậm cá tính. Ẩm thực cung đình bao gồm bữa ăn hằng ngày của vua và các bữa cỗ (lễ yến). Văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn là một bộ phận quan trọng, thường trực trong văn hóa cung đình, mang một dấu ấn đặc sắc của văn hóa cung đình.

2. Văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức

Văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức về cơ bản giống như văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn, đồng thời cũng là một bộ phận của văn hóa ẩm thực cung đình triều Nguyễn. Văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức kế thừa những thành tựu, đặc sắc của văn hóa ẩm thực cung đình của các triều đại trước đó. Song, nó cũng có một số nét riêng biệt, tạo dấu ấn riêng của văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức.

2.1. Cơ cấu ẩm thực

2.1.1. Nguyên vật liệu ẩm thực

Nguyên vật liệu ẩm thực trong hoàng cung triều Tự Đức cũng giống như các triều vua khác của nhà Nguyễn, thu từ ba nguồn: Chợ búa vùng Kinh đô hay lân cận, các địa phương cống nạp và mua từ nước ngoài. Theo Lê Nguyễn Lưu, những sản vật thu mua cũng đồng thời là đặc sản của một địa phương nhất định. Trong nước, có (thì như) thóc gạo ở Gia Định; thóc nếp ở Bắc Thành; ý dĩ ở Quảng Trị; yến sào ở Gia Định, Quảng Nam; gân hươu ở Phú Yên, An Giang, Gia Định, Bình Thuận, Khánh Hòa; vây cá ở Hà Tiên, Gia Định, Bình Thuận, Phú Yên; hải sâm ở Hà Tiên, Phú Yên; cửu khổng ở Quảng Bình, các loại chè (trà) đã chế biến ở Hà Nội, Quảng Ngãi, Quảng Nam… Một số mặt hàng quý hiếm các địa phương không có hoặc chưa đủ thì phải mua của nước ngoài, chủ yếu là Trung Quốc. Đặc biệt là các thứ dược liệu[4]. Bởi vua Tự Đức thân thể suy nhược, hay bệnh tật, luôn cần và phụ thuộc vào thuốc thang.

Nguyên vật liệu ẩm thực dùng trong tế tự cũng được nhà vua qui định chặt chẽ. Ví dụ: "Tự Đức năm thứ nhất, chuẩn y lời tâu: Phàm đồng niên các lễ tế Giao, tế hưởng và ngày kị, lệ phải dùng các hạng lợn, nguyên giá tiền lợn hạng nhất mỗi con 9 quan, nay định mỗi con 10 quan, lợn hạng nhì mỗi con 8 quan, nay định mỗi con 9 quan, lợn hạng 3 mỗi con 7 quan, nay định mỗi con 8 quan, lợn hạng 4 mỗi con 6 quan, nay định mỗi con 7 quan. Lại gián hoặc có tế lễ bất kì phải dùng đến lợn bao nhiêu con, cũng cho châm chước tùy số lượng, thêm giá cả đưa làm”[5].

2.1.2. Danh mục đồ ăn thức uống

Thư tịch cổ Hội điển ghi chép nhiều loại món ăn gồm thủy sản (yến sào, vây cá, bào ngư, hải sâm, nhu ngư - cá khoai, bóng cá, cá viên, tôm to, cua biển, cá dấm…); cầm thú (gân hươu, thịt gà quay, thịt gà ninh, thịt dê, dạ dày lợn, thịt lơn ninh, giò lụa, giò hoa, chân lợn ninh, thịt móng ngựa, thịt vịt ninh, thịt vịt quay, thịt ngan quay, bồ câu trắng, chả rán…); lương thực (cơm nếp lam, xôi đỏ, miến…); chè (trứng gà, hột sen…); quả (quýt, cam, chuối, nho, dưa, hạt dưa, sơn trà, chanh, đậu lạc…); bánh (lá gai, tiễn đôi, uyển cao, bột vàng, bột màu, trứng gà, bao, bột sắn trắng, đa, hồng, hình củ gừng, trứng sẻ, ráng vừng, thạch hoa, củ cải, bột lục bách…); mứt (bát bửu, tứ linh, màu hoa, màu quả, táo, gừng, bí…); kẹo (đường phèn, mạch nha, hồng, cam, củ cải, long nhãn, sơn trà…). Những món ngự thiện như nem công, thấu thỏ, xôi vò, nham bò, trứng gà lộn, khum lệt, xào lươn, bó sò trâu, chiên cua gạch, hầm câu, cao lầu, kho tàu, thịt quay, dưa giá, kiệu thịt phay, gầm ghì, măng cày, hon hôn, nướng sẻ, um cò, tao sò, mực trộn, gân chân vịt, giò nai, cháo hải sâm, kim châm, da bì, bánh mì tây, rượu dầm cam bồ đào, trọn hường leo, su sê chế điều, liên tử bình ba tiêu, chánh hoài, ý dĩ, an la ba la mật, phò ma cô lông, liên trà. Hơn ba chục món ngự thiện trên được lưu truyền trong một bài Nam ai (Võ Khuê sưu tập đăng trong Hương hoa Đất Việt), một số là vị thuốc chính thức, còn lại đều là thực phẩm có tác dụng bổ dưỡng và trị liệu[6]. Đặc biệt phải kể đến nhóm món ăn cao cấp, quí hiếm: bát trân (yến sào, hải sâm, bào ngư, hào xi, lộc cân, cửu khổng, tê bì, hùng chưởng).

2.2. Tổ chức ẩm thực

2.2.1. Cỗ bàn lễ tiết, tế tự

Tổ chức cỗ bàn ở những dịp lễ tiết của thời Tự Đức gồm (các lễ tiết): Tết Nguyên đán, tiết Đoan dương (mồng 5 tháng 5 ÂL), tiết Tam nguyên (Thượng nguyên, Trung Nguyên, Hạ nguyên), Đông chí, tiết Trung Thu, ngày sóc (mồng 1) vọng (rằm) hằng tháng, 2 lễ xuân hưởng và cáp hưởng, lễ ngày sinh - kị Thế tổ Cao Hoàng đế, lễ ngày sinh - kị Thuận Thiên Cao Hoàng hậu, lễ ngày sinh - kị Thừa Thiên Cao Hoàng hậu, 2 lễ ngày sinh - kị điện Hiếu Tư, lễ ngày sinh - kị ở điện Long An, 3 lễ ngày sinh Quan Công ở quán Linh Hựu, lễ ngày sinh Quan Thế Âm ở quán Linh Hựu, lễ ngày sinh Văn Thù Bồ Tát ở quán Linh Hựu, lễ ngày sinh Phổ Hiền Bồ Tát ở Quán Linh Hựu, 2 lễ ngày kị ở Triệu miếu, ngày kị ở Hưng miếu, ngày kị đền Y thục, ngày kị đền Phục Quốc công, đền Đức Quốc công, ngày kị nhà thờ họ Phạm, lễ ngày kị cung tần tiền triều Tống Thị Huyên, đền Thiệu Hóa Quận vương, ngày kị Phong Hòa Thái trưởng Công chúa, đền Vĩnh Tường Quận vương, đền Triển Thân, ngày kị Mĩ Ninh Thái trưởng Công chúa, lễ ngày kị đền Lệ thục, ngày kị đền Hiền phi, đền Anh Duệ, đền Gia phi, đền Tuyên vương, lễ tế lớn đàn Nam Giao, xuân thu 2 kì tế, lễ khánh tiết vạn thọ, lễ đi thăm viếng các lăng, lễ Tuế trừ, lễ Trừ tịch, tiết Thanh minh.

Tự Đức quy định rất chặt chẽ cỗ bàn trong việc tế tự, lễ tiết. Tùy theo từng lễ tiết, đối tượng tự hưởng khác nhau mà qui định mức độ lớn nhỏ (tiền nhiều tiền ít) của cỗ bàn khác nhau. Dưới đây là ví dụ cỗ bàn của 3 ngày tết Nguyên đán.

"Tự Đức năm thứ 3, chuẩn y nghị định:

Phàm hằng năm gặp các lễ lớn tiết Chính đán, Đoan dương, ngày sinh ngày kị, những lễ phẩm phải dùng đã có nghị định làm. Phàm hằng năm 3 ngày tết, mỗi ngày dâng lên các miếu mỗi bàn cỗ nấu hạng nhất (mỗi mâm 10 quan, xuống dưới cũng thế).

Các bàn thờ phụ ở Thái miếu, Thế miếu gồm 25 bàn, mỗi bàn 1 mâm cỗ nấu hạng ba (mỗi mâm 3 quan, dưới cũng thế), bàn chính điện Phụng tiên, cỗ nấu, cỗ ngọc soạn hạng nhất, đều 1 mâm (mỗi mâm 2 quan, dưới cũng thế), bàn tả bàn hữu, mỗi bàn cỗ nấu cỗ ngọc soạn hạng nhất đều 2 mâm”.

Như trên đã nói, cỗ bàn tế tự, lễ tiết phụ thuộc vào từng đối tượng và từng thời điểm. Đối với trường hợp chánh điện Phụng tiên, trong 3 ngày tết, "mỗi ngày dâng lên cỗ nấu, cỗ ngọc soạn hạng nhất, đều 1 mâm (mỗi mâm 2 quan), bàn tả bàn hữu mỗi bàn cỗ nấu cỗ ngọc soạn hạng nhất đều 2 mâm”; nhưng trong các lễ tiết Trung nguyên, Hạ nguyên, Đông chí, "mỗi lễ dâng lên cỗ nấu hạng nhất 2 mâm, cỗ ngọc soạn 3 mâm, quả phẩm 10 mâm, bàn tả bàn hữu mỗi bàn cỗ nấu hạng nhất 1 mâm, cỗ ngọc soạn 2 mâm, quả phẩm 5 mâm”[7]. Ở đây, chúng ta thấy cỗ bàn của những lễ tiết sau tốn chi phí nhiều hơn cỗ bàn của 3 ngày tết.

2.2.2. Lễ yến

a. Thành phần tham dự lễ yến

Lễ tiệc ăn yến cũng có những quy định cụ thể. Những thành phần được dự yến gồm thân phiên, "hoàng thân, do phủ Tôn nhân, văn do bộ Lại, võ do bộ Binh, những ủy viên được vua phê chấm (do bộ Lễ làm danh sách trước)”[8], tân khoa, sứ thần và các quan lại khác do nhà vua quy định trong từng dịp cụ thể. Quy định thành phần tham dự lễ tiệc ăn yến của triều Tự Đức năm thứ 3 (1850) như sau: "Những quan chức dự yến tại điện Cần Chánh: Tứ phẩm ấn quan trông coi việc Bộ, ấn quan sung vào làm việc Nội các và phủ thừa ở Thừa Thiên, cùng xếp hàng ngôi thứ dưới đình thần; quan Đại lý Thiếu khanh, là một trong các chức cửu khanh, quan Tế tửu chuyên giữ chức giáo, chính và giáo đều gồm cả, không nên coi khác nhau, thì 2 chức ấy đều xếp hàng ngồi dưới chức phủ thừa”[9]. Đối với năm thứ 4 (1851) thì: "Tết Đoan dương năm nay, thì thân phiên, hoàng thân, và quan văn từ Khoa đạo, Viên ngoại lang, Hàn lâm viện Thị độc, quan võ từ Hiệp quản trở lên ở tại kinh đến đình hầu trong hoàng tộc cùng là ủy viên các tỉnh”[10]. Theo tìm hiểu trong Hội điển, chúng tôi thấy thành phần tham dự lễ yến do vua ngự chính điện được mở rộng, con số tăng đáng kể so với các lễ yến khác.

b. Lễ yến theo lễ tiết, sự kiện

Lễ yến được tổ chức thường xuyên trong cung đình vào những dịp lễ tiết hay hoàn thành một sự việc. Cụ thể có tiệc yến tết Nguyên đán, tiệc yến tết Đoan dương(,) ;tiệc yến tiết Vạn thọ; tiệc yến Vạn thọ đại khánh; tiệc yến tiết Trùng dương (mồng 9 tháng 9); tiệc yến tiết Đông chí; tiệc yến hoàn thành lễ cày tịch điền, tiệc yến vua ngự chính điện, tiệc yến khi hoàn thành cung mới; tiệc yến khi lễ thăng phối đã xong; tiệc yến khi lễ tấn tôn đã xong; tiệc yến khi xong lễ chia ngành họ, cho bộ tên; tiệc yến mở Sử quán để làm sử cáo thành, tiệc yến khi khai giảng ở Kinh diên…

c. Quy định tổ chức lễ yến

Đối với mỗi trường hợp lễ yến, nhà vua quy định thành phần tham dự, hình thức tổ chức, nội dung ban thuởng riêng.

Ở lễ yến tết Đoan dương năm 1850, Tự Đức xuống dụ: "Trước một ngày, cho ăn yến 1 lần, thì thân phiên, hoàng thân và quan văn từ Khoa đạo, Viên ngoại lang, Hàn lâm viện Thị độc, quan võ từ Phó vệ úy trở lên ở tại kinh cho đến ủy viên các tỉnh, đều chiểu theo lệ mà làm. Lại gia ân: Hiệp quản ban võ và những đình hầu trong hoàng tộc, đến ngày ấy đều chuẩn cho dự yến tất cả; rồi đều chiểu theo phẩm bậc thuởng cấp quạt, khăn tay, trà, quả có thứ bậc, để đều được thấm ơn mưa móc”[11]. Nhưng lại có quy định khác đối với lễ yến tiết mừng thọ trong cùng năm đó: "Tiết mừng thọ lần này, (ngày 25 tháng 5) thì từ thân phiên, hoàng thân, quan văn từ tòng ngũ phẩm, quan võ từ chánh tứ phẩm trở lên ở kinh, chuẩn cho buổi chiều ngày 24 tháng này, cho dự yến 1 lần. Còn văn chánh lục phẩm, võ tòng tứ phẩm, và ủy viên các địa phương thì chuẩn cho ngày 25 cho dự yến 1 lần, để đều được thấm ơn mưa móc”[12].

Đối với lễ yến tiết Trùng dương, Tự Đức cũng ban hành hai quy định tương tự cho hai năm 1850 và 1851. Năm 1850, quy định: "Tiết Trùng dương lệ có lên cao, là để đáp lại thắng cảnh, mà ghi lấy vẻ vua tôi cùng vui. Trẫm nay đương thiết tha lo việc dân, không nhàn rỗi mà lên đấy thưởng lãm được, thì tiết Trùng dương năm nay, chuẩn cho bất tất tới chỗ vườn ngự và lên cao làm gì. Đến ngày ấy, từ thân phiên, hoàng thân, cho đến đình thần văn võ, và ấn quan các viện, tự, phủ, đều cho ăn yến ở tả hữu vu điện Cần Chánh, nhưng miễn cho làm lễ dâng thọ. Còn như đồ vật ban thuởng, thì chuẩn theo lệ thường năm Thiệu Trị thứ 3, do ty sở chiểu theo đó mà làm”[13].

Lễ tịch điền là một trong những lễ quan trọng của triều đình phong kiến nhằm khuyến khích phát triển nông nghiệp. Sau khi tổ chức lễ tịch điền, các vua thường tổ chức lễ yến. Triều Tự Đức cũng vậy. Năm 1850, vua xuống dụ: "Lễ cày tịch điền xong, thì từ thân phiên, hoàng thân và văn từ tòng tứ phẩm, võ từ Hiệp quản trở lên, cho đến ủy viên các hạt theo ban chiêm bái, chuẩn cho đều được dự yến 1 lần. Từ nay trở đi, cử hành lễ thân đi cày cho chiểu lệ ấy mà làm”[14].

Nhà vua tổ chức tiệc yến tại chính điện và có quy định: "hoàng thượng ngự chính điện nghe triều chính, cho ăn yến 1 lần, cũng giống như năm Thiệu Trị thứ 3”, tức là: "các tước công, bách quan dâng biểu, dự chầu cho phép ngày hôm ấy lễ khánh hạ xong, thì ở lại tả hữu vu điện Cần Chánh, chuẩn cho Hoàng tử, hoàng thân, cho đến văn từ chánh ngũ phẩm, võ từ Hiệp quản trở lên, và các địa phương về kinh hội ban chầu, đến các Đốc phủ, Bố, Án, Lãnh binh, mới được thăng bổ quan ngoài, cùng các viên công hầu tập tước, Phò mã phụng mệnh vào chầu thăm đều cho dự tiệc yến 1 lần; lại thuởng cho khánh vàng, bạc, hầu bao gấm có thứ bậc”[15], v.v..

Đặc biệt cũng có vài trường hợp, nhà vua không tổ chức lễ yến mà thay vào đó quy ra tiền để ban cho người được tham dự lễ yến. Năm 1849, vua Tự Đức ban dụ: "Tấn tôn tôn hiệu Hoàng thái hậu, lễ lớn ấy khánh thành, có ân chiếu: hoàng thân công, quốc công, quận công, và hoàng thân chưa phong, thái thái trưởng Công chúa, thái trưởng Công chúa, trưởng Công chúa, và quan văn ngũ phẩm, võ tứ phẩm trở lên ở kinh, quan văn từ Án sát, quan võ từ Phó lĩnh binh trở lên ở ngoài đều thuởng bạc thay yến, và ân thuởng có thứ bậc”[16].

2.2.3. Lễ yến thi cử

Sở dĩ tách lễ yến thi cử thành một phần riêng vì chúng tôi xét thấy đây là một trường hợp đặc biệt. Nó tôn vinh người đỗ đạt. Những người nghèo khó, cơm rau dưa muối, ăn bữa trước thiếu bữa sau, nhưng quyết chí dùi mài kinh sử, một khi đỗ cao lại có cơ hội được vua ban yến, cưỡi ngựa xem hoa, vinh quy bái tổ.

Tra cứu hết bộ Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, chúng tôi chỉ thấy 2 mục nhỏ ghi chép về vấn đề này. Đó là ăn yến thi hương và ăn yến thi đình. Ví dụ về ăn yến thi hương năm 1850, Tự Đức chuẩn y lời tâu: "Việc các trường thi văn thi võ đã xong chuẩn cho, đặt hương án ở giữa nhà Thập đạo trường thi văn để làm nơi làm lễ bái vọng. Làm lễ xong, đều đến nhà Thí viện lĩnh yến, để cho được khang trang”. Về ăn yến thi đình năm 1851, Tự Đức dụ rằng: "Lần này cho các Tiến sĩ đỗ chế khoa, trước khi do bộ Lễ làm tờ tư sang bộ Binh chuyển sức cho các biền binh lĩnh các hạng dựng 1 cái rạp 7 gian liền nhau lợp bằng cỏ tranh ở trước công đường bộ Lễ để làm sở ăn yến. Quan Hữu tư vâng đặt 1 cái hoàng án ở gian chính giữa, còn những gian tả nhất, tả nhị, tả tam và hữu nhất, hữu nhị, hữu tam, đều chia đặt mỗi gian 1 cái bàn đỏ bày đặt đâu vào đấy. Còn những bàn ăn yến và cành hoa bằng hoa bạc cùng sa đoạn mọi hạng để thuởng cho, do bộ Lễ tư trước cho Quang lộc tự phủ Nội vụ, theo từng khoản sắm sửa cho đủ. Lại tư sang để bộ Binh sai phái 50 tên biền binh giúp việc yến thuởng”[17].

Việc lựa chọn địa điểm cũng như việc tổ chức ban yến đều được nhà vua hết sức chú ý. Năm 1851, vua Tự Đức có dụ: "Vườn Thường Mậu ở gần cung Bảo Định không nên để làm sở yến lạc. Duy có hồ Tĩnh Tâm là nơi ngự viên danh thắng mà là cấm địa thâm nghiêm, nếu đặt sở ăn yến cũng chưa thỏa đáng. Vậy nên chiếu theo điển lệ năm trước: cho ăn yến ở công đường bộ Lễ”[18].

Thời gian dự lễ yến và nghi thức thực hiện lễ yến được quy định rất bài bản, rõ ràng, chặt chẽ. Sách Đại Nam hội điển sự lệ toát yếu chép: "凡鄉試出榜後二日, 試場官經引諸舉人望拜領宴 (宴品由該鎮官備辨) = Phàm hương thí xuất bảng hậu nhị nhật thí trường quan kinh dẫn chư Cử nhân vọng bái lĩnh yến yến phẩm do cai trần quan bị biện = Cứ hai ngày sau khi yết bảng, các Cử nhân đỗ khoa thi Hương, các Khảo quan dẫn các Cử nhân mới đỗ đến Hành cung bái mạng, rồi dự tiệc yến (các thực phẩm bữa yến, đều do quan trấn chi biện)”. Hoặc: "例嗣德元年定殿試發榜後, 于禮部堂賜宴. 至日清晨, 奉充試務等員,並賠宴之禮部堂官, 及新進士等, 名具冠服,齊就宴所望拜, 行領宴謝禮並欽賜每員各簪花一之領宴訖, 各具謝表, 每人一道, 由禮部檢進 . 禮部堂官一員, 引監試以下等員, 並諸新進士恭諸御園看花, 各具冠服盖馬由城東門出遍覽街巷 = Lệ Tự Đức nguyên niên định điện thí phát bảng hậu vu Lễ bộ đường tứ yến chí nhật thanh thần phụng sung thí vụ đẳng viên tịnh bồi yến chi Lễ bộ đường quan cập tân tiến sĩ đẳng danh cụ quan phục tề tựu yến sở vọng bái hành lĩnh yến tạ lễ tịnh khâm tứ mỗi viên các trâm hoa nhất chi lĩnh yến ngật các cụ tạ biểu mỗi nhân nhất đạo do Lễ bộ kiểm tiến Lễ bộ đường quan nhất viên giám thí dĩ hạ đẳng viên ịnh chư tân tiến sĩ cung chư ngự viên khan hoa các cụ quan phục cái mã do thành đông môn xuất biến lãm nhai hạng = Lệ Tự Đức năm đầu định rằng sau khi thi Đình xong, yết bảng rồi, có ban yến ở nhà bộ Lễ. Sáng sớm hôm ấy, các viên chức sung việc trường thi, và các đường quan ở bộ Lễ được dự bữa yến với các Tiến sĩ mới đỗ, đều mặc mũ áo chỉnh tề, đến nơi đặt tiệc lạy vọng nhà vua làm lễ nhận yến và tạ ơn. Kế đó các viên tân khoa mỗi người được ban một cành hoa bằng bạc dát vàng. Dự yến xong, các tân khoa mỗi người làm riêng một bài biểu tạ, trình bộ Lễ xem rồi tiến lên vua. Một viên đường quan ở bộ Lễ, dẫn các viên chức coi việc thi và các tân khoa Tiến sĩ đến vườn thượng uyển (vườn hoa của vua) xem hoa, rồi cứ mặc mũ áo, cưỡi ngựa che lọng từ cửa đông kinh thành đi ra, du ngoạn các phố phường”[19].

Không chỉ những người đỗ đạt mới được nhà vua ban yến mà ngay cả học sinh trường giám cũng được nhà vua ban yến. "Ngài ngự nhà Văn Miếu làm lễ xuân tế; rồi ngự qua Quốc Tử giám, lên nhà Di Luân giảng học, xem lễ, ban yến cho Học thần và Sinh viên” (Quốc triều chính biên toát yếu).

Trường hợp năm gặp quốc tang, nhà vua không tổ chức ban yến cho tân khoa ở vườn Thư Quang. Cỗ bàn lễ yến được quy đổi thành tiền và ban thuởng cho các tân khoa cũng như những người tổ chức thi cử.

2.2.4. Lễ yến sứ thần

Tương tự như phần lễ yến thi cử, chúng tôi cũng tách hẳn phần lễ yến sứ thần ra làm một mục riêng để tiện cho việc tìm hiểu. Ngoại giao triều Nguyễn thời Tự Đức diễn ra thường xuyên, không chỉ các nước lân bang phương Đông truyền thống bấy lâu mà còn có cả các nước viễn xứ phương Tây giữa buổi đương thời. Thời gian này, có lẽ triều Tự Đức luôn phải ngoại giao với Pháp và Tây Ban Nha. Thư tịch cổ ghi lại lễ yến sứ thần hai nước Pháp và Tây Ban Nha: "Tháng 2, Sứ Đại Pháp và Sứ Y Pha Nho là Phô na, Pha Lăng Ca đến Kinh làm lễ triều yết. Trước 1 ngày, 2 quan Sứ đều đem tờ quốc thơ và phẩm hạng của vua hai nước nhờ các quan ta dâng lên, lại xin lãnh tờ quốc thư nước ta. Đến ngày vào triều, Ngài ngự đền Thái Hòa, 2 quan Sứ làm lễ chiêm cẩn rồi, đãi yến tiệc tại Sứ quán” (Quốc triều chính biên toát yếu). Văn hóa ẩm thực trong ngoại giao của triều Tự Đức nói riêng và triều Nguyễn nói chung rất phong phú và hấp dẫn, chúng tôi sẽ tiếp tục tìm hiểu vấn đề này trong thời gian tới.

2.2.5.Một số vấn đề khác trong tổ chức ẩm thực triều Tự Đức

a. Kiểm kê chi tiêu ẩm thực

Vấn đề chi tiêu cho việc tổ chức ẩm thực cung đình triều Tự Đức gồm rất nhiều khoản, công đoạn và thời điểm khác nhau. Cho nên nhà vua yêu cầu làm sổ kê tiêu thật rõ ràng, thực hiện từng tháng. Sách Hội điển chép: "Tự Đức năm thứ 3, chuẩn y lời tâu: Từ nay phàm hằng năm gặp các lễ, phải dùng đến các lễ phẩm, lần lượt đã chước định thành lệ, phải dùng đến tiền công, vật công bao nhiêu, trừ khoản nào làm trước do bộ Hộ lĩnh, còn thì theo như cũ mà làm. Nếu như cùng là một lễ, mà trước đây tiền chi ra do tự lĩnh, thì nay xin tất cả đều do bộ Hộ lĩnh. Riêng những đơn bằng mà ty Lí thiện lĩnh tiền công, phẩm vật công, thì để Tự kiểm nhận, để được cùng gìn giữ nhau, trong đó các lễ phẩm có đến một hai thứ như lợn, thỏ, gà, vịt, chim muông và quả phẩm, chuối, củi, tất cả các vật liệu phải mua từ trước thì do ty Lí thiện tư đưa mua sắm, còn các khoản cung cấp ngày thường thì cho thân biền binh vào ứng trực. Phải cần đến số tiêu dùng là bao nhiêu, đều xin y lệ trước do Tự kiểm soát, đối giá, đem số tiền dự trữ theo từng khoản chiểu phát”[20]. Có thể nêu một vài con số chi tiêu cho ẩm thực cung đình dưới triều Tự Đức như sau: Năm Tự Đức thứ nhất (1848): 10.732 quan 1 tiền 46 đồng, năm thứ 2 (1849): 12.034 quan 3 tiền 33 đồng, năm thứ 4 (1851): 10.657 quan 3 tiền 4 đồng.

b. Tổ chức lễ yến để khuyến lạo tướng sĩ

Sách Quốc triều chính biên toát yếu chép: "Ngài nghĩ võ công xứ Bắc Kỳ đã xong rồi, tướng sĩ kéo về, chuẩn cho Nguyễn Tri Phương và Võ Trọng Bình phục mạng. Khi hai người vào chầu, Ngài rót ngự tửu ban cho và cho ăn yến, tấu nhạc, tướng sĩ biền binh đều cho dự yến, coi hát cho thỏa tình trên dưới”. Sách Thơ văn Tự Đức (tập 2, tr.154) cũng có nhắc đến câu chuyện "Sách huân ẩm chí = Ghi công uống rượu”.

c. Dùng nguyên liệu ẩm thực trong hoàng cung ban tặng quan nhân

Những nguyên liệu ẩm thực mà nhà vua ban tặng cho quan nhân chủ yếu là các loại dược liệu quý hiếm, có giá trị như quế, sâm Cao Ly. Vua Tự Đức chỉ dụ: "Nay phái viên tứ đẳng Thị vệ Hoàng Cát Trai theo đường trạm đem gấp 1 ít thuốc sau đây để cho đại thần: Đại hạng sâm Cao Ly sáu con, quế Thanh Hóa thượng hạng một thanh, quế Thanh Hóa hạng nhì hai thanh. Lại ban cho Tam tuyên Thống đốc Đại thần Hoàng Tá Viêm hạng sâm Cao Ly ấy bốn chỉ, thượng hạng quế Nghệ An hai phiến, là theo sở thích xưa nay của người”[21], "Ngài ban cho Nguyễn Tri Phương một thanh ngự kiếm và một sâm quế hạng” (Quốc triều chính biên toát yếu). Hoặc nhiều khi nhà vua còn ban cho cả người thân của quan nhân: "(…) Nay nghĩ cấp cho mẹ già của Hoàng Diệu năm chỉ sâm Cao Ly, hai phiến quế Thanh Hóa, năm mươi lạng bạc, sa Nam Cống ba cây, lụa năm cây (…) cấp cho các viên ấy mỗi viên ba con sâm, hai thanh quế, ba mươi lạng bạc, hai cây sa, ba cây lụa, để được đem về nuôi mẹ già của mình”[22].

d. Một số trường hợp triều đình cắt giảm lễ yến

Trường hợp thứ nhất, khi quốc gia gặp thiên tai, lễ yến bị cắt giảm. Sách Quốc triều chính biên toát yếu có chép: "Tháng 8 (1857), gặp Lễ Vạn thọ, nhưng gặp xứ Bắc Kỳ khi đó bị lụt bão, Ngài truyền giảm yến hạ, hát múa”.

Trường hợp thứ hai, để giảm phí tổn công nhu, sẽ cắt giảm lễ yến. Sách Quốc triều chính biên toát yếu chép: "Tháng 12, giảm 10 việc phí tổn công nhu (Bãi thuởng sa khi Ngài cày ruộng tịch điền, ban yến khi thi Hội, Hậu bổ ngoại ngạch và đúc bạc thức mới cả thảy 4 điều (…)”. Thậm chí vua còn viết hẳn một bài dụ nói rõ việc cắt giảm lễ yến trong tiết vạn thọ như bài Tiết vạn thọ đình bãi các tiệc tùng[23].

Trường hợp thứ ba, khi quốc gia có địch họa, lễ yến cũng châm chước cắt giảm. Ví dụ như nhà vua chuẩn bị tổ chức nghi thức ngũ tuần đại khánh của mình, nhưng bờ cõi đất nước bị chia cắt, giặc Pháp chiếm giữ, nhà vua đã ra lệnh cho các quan nghị bàn châm chước lễ yến (Bảo các đình thần phải nghị bàn châm chước về nghi thức nhân ngũ tuần đại khánh năm tới[24]). Bài dụ khác cũng có nhắc: "Song ở ngoài thì nước láng giềng mạnh chưa ổn thỏa, việc quân ngoài ven chưa xong (…) Đương khi nơm nớp lo sợ chưa yên, thì còn bụng dạ nào nghĩ đến yên vui mà theo lối phù văn được. Vậy tất cả nội ngoại triều đình nhất thiết các yến ẩm, ca nhạc, đều phải bãi bỏ hết (…) Sau này may mà công việc yên ổn (…) thì lúc ấy có thể cùng vui”. Nhà vua còn nhấn mạnh: "Việc này không phải là có tính tỉnh giảm, mà là lẽ đương nhiên vậy. Sức cho bộ Lễ tuân biết” (Tiết vạn thọ đình bãi các tiệc tùng).

e. Vài biểu hiện ứng xử của vua Tự Đức trong ẩm thực

Vua Tự Đức ý thức được miếng ăn của vua không những quan trọng mà còn là biểu hiện của may mắn. Lúc ông còn nhỏ hầu cơm vua cha, được vua cha cho ăn cơm, ông rất lấy làm vui mừng. Ông kể lại: "Có lúc ta đang hầu cơm, Người [chỉ vua vua Thiệu Trị] cho ta ăn, cũng bảo ta bỏ đũa xuống làm thơ ngay trên chiếu; sai cung tần mang bút mực đến đặt tại chỗ ngồi, cho ta lấy dùng. Đâu ngờ được ơn huệ dồi dào đến thế! Tiểu tử nào dám trái phép, liền vịnh thành bài ngay. Người trao chén ngọc với thức ăn thừa cho ta, bảo: Con ăn đi! Để hưởng cái khước của ta!”[25]. Đoạn văn này phần nào cũng cho thấy lễ nghi và phép ứng xử của vua Tự Đức hết sức cung kính.

Hoặc trong tác phẩm Bài biểu tạ nhân ngũ tuần được ban yến cùng các hạng gấm gọc[26], vua Tự Đức thể hiện rất nhiều quan niệm, triết lí, tư tưởng về ẩm thực, nào là "đại bản thiên hạ, cơm áo là đầu, dẫu những nhà bách tính tầm thường, cũng không thể một ngày bỏ khuyết”, "ăn là mối đầu chính sự, áo là vẻ đẹp thân mình, kẻ tầm thường phải nương nhờ, bậc thánh nhân lấy làm quý”, "cơm tẻ áo thường, ơn lưu muôn thuở, ném châu bỏ ngọc, hơn cả trăm vua”, "cần chi: chén ngọc áo quý để khoe khoang, cần chi: rừng thịt rượu ao mới vui thú, cần chi: áo khoác trăm trò lạ, mới gọi là tình có lụa là, cần chi: ngày ăn đủ muôn đồng tiền, còn chê không nơi hạ đũa”, "nếu phóng túng ở cao lương văn tú, còn thương đâu đến kẻ cơ hàn, nếu giả dối là cơm tấm áo đơn, thì lấy đâu làm lòng tín nghĩa”, v.v..

Vua Tự Đức vốn là người có lòng nhân, thể hiện cả trong việc tổ chức ẩm thực. Ông gửi gắm tâm sự qua bài dụ Bảo các đình thần phải nghị bàn châm chước về nghi thức nhân ngũ tuần đại khánh năm tới: "Do đó nên biết rằng, con người được trời cho hưởng phúc khánh, không phải là người bạc nhược như trẫm. Trẫm rất lấy làm hổ thẹn còn dám đâu nghĩ đến xa xỉ cho mình? Còn nếu bảo điển lệ đã có sẵn, tình người cùng một lòng, không nên mặc nhiên để phụ lòng mong muốn của mọi người, ấy lại càng là không phải, không thể cứ vin vào đó mà làm (…) Lại còn việc thống khổ nữa, một lỗi lớn của đời trẫm, là nay toàn quốc cử hành lễ khánh điển, mà xứ Nam kỳ lại đứng ra ngoài không được dự vào. Người xưa có nói: Cả nhà đều uống rượu mà có một người đứng ở một góc để thương khóc, thì cả nhà uống rượu đều không được vui”[27].

Đồng thời, vua Tự Đức cũng rất nghiêm đối với những người phục vụ phương thang và ăn uống cho vua. Bản thân nhà vua "vốn yếu đuối, suốt đời nhiều bệnh tật”, nên cho rằng "thuốc thang là để bổ hư trị bệnh, thánh nhân chế ra để cứu nhân độ thế. Có bệnh mà không uống thuốc, thì còn cầu gì?”. Vì vậy, vua "không lúc nào thuốc lìa khỏi miệng, mà bệnh vẫn không lìa khỏi thân, bổ tả hết phương, sao bệnh vẫn không thuyên giảm trong lúc khí lực lại càng suy?”, nhưng các Thái y không thể giúp được gì nhiều hơn, cho nên nhà vua khiển trách "huống hồ họ giữ một chức, biết rõ một nghề, thì trung ái cũng ở đấy, mà báo đáp cũng ở đấy, tại sao lại không làm cho có hiệu quả?”[28].

Ngay cả thê thiếp của mình, ông cũng phê bình nghiêm khắc. Trong bài dụ Giáng phong Hoàng quý phi họ Vũ làm Trung phi, vua Tự Đức viết: "Vậy mà từ khi trẫm bị bệnh nặng đến nay, đáng lý ra phải siêng năng gấp bội, hầu hạ luôn luôn bên cạnh cho trẫm ăn uống đầy đủ tiện nghi, thì mới xứng đáng địa vị ở trên ngôi cao, và mới là đạo cả. Thế mà Quý phi lại một niềm trễ nãi, không thấy có lòng ưu ái. Thậm chí ngày thường khi dâng cơm ăn, cũng cố ý trì trệ, mặc cho đói no thất thường”. Do vậy nhà vua quyết định: "Vì thế phải trừng giới một người để khuyên răn trăm người, có thấy phép thì mới biết ơn, vậy Hoàng quý phi họ Vũ giáng phong làm Trung phi (…) Ngươi phải kính sợ. Trẫm không nói nữa làm chi”[29].

Nhìn chung, văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức gồm nhiều vấn đề. Trong đó hai vấn đề lớn là cơ cấu ẩm thực và tổ chức ẩm thực có nội dung quan trọng nhất. Văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức phần lớn được quy định chặt chẽ và cụ thể trong các văn bản thư tịch cổ, chủ yếu là những yêu cầu mệnh lệnh hình chính của nhà vua.

Qua tìm hiểu như trên, chúng tôi tạm đưa ra một số kết luận về văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức như sau:

1. Ẩm thực cung đình triều Tự Đức hết sức đa dạng và phong phú về nguyên vật liệu ẩm thực và danh mục đồ ăn thức uống.

2. Trong hoàng cung có hẳn những cơ quan chuyên trách về ẩm thực cung đình, được bổ ngạch và thực hiện theo đúng nhiệm vụ.

3. Ẩm thực cung đình thời Tự Đức gồm bữa ăn của vua, bữa ăn hoàng tộc hằng ngày và các bữa cỗ trong các dịp đặc biệt.

4. Về bữa cơm hằng ngày của vua Tự Đức, hiện nay chúng tôi chưa tìm được tài liệu, thư tịch cổ ghi chép. Bữa cỗ trong dịp đặc biệt dưới thời Tự Đức rất đa dạng, biểu hiện chủ yếu ở cỗ bàn lễ tiết, tế tự và lễ yến trong các thời điểm quan trọng khác nhau.

5. Bốn nội dung nêu trên được quy định cụ thể và chặt chẽ trong các văn bản hành chính quan phương của triều đình.

Đồng thời, qua quá trình tìm hiểu đề tài này, chúng tôi có một số ý kiến đề xuất sau:

1. Tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức nói riêng và triều Nguyễn nói chung. Trong đó có một số hướng đề tài tiếp tục gợi mở như: "Ảnh hưởng của văn hóa ẩm thực dân gian đối với văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức / triều Nguyễn”, hay "Yếu tố văn hóa ẩm thực phương Tây trong văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức / triều Nguyễn”, "So sánh văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức với các triều vua khác trong triều đại nhà Nguyễn”, hoặc "So sánh văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức / triều Nguyễn với văn hóa ẩm thực trong cơ quan nhà nước hiện nay”, v.v..

2. Tiếp tục khai thác ẩm thực cung đình trong dịch vụ ẩm thực và thương mại (lễ hội) du lịch. Trong đó việc tăng cường và phân chia thực đơn ẩm thực cung đình là cần thiết trước tiên. Cụ thể cần phải có thực đơn cơm vua Tự Đức hay của các ông vua khác của triều Nguyễn riêng biệt, chứ không chung chung như kiểu thực đơn "cơm vua” hiện nay[30].

Tóm lại, văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức là một bộ phận của văn hóa cung đình. Văn hóa ẩm thực cung đình triều Tự Đức vừa kế thừa vừa mang dấu ấn văn hóa ẩm thực cung đình của các triều đại kế trước, đồng thời có ảnh hưởng đến văn hóa ẩm thực cung đình của các triều đại liền sau và lan rộng trong dân gian, truyền mãi cho đến ngày nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Tự Đức, Thơ văn Tự Đức, Nxb Thuận Hóa, 1996

2. Nguyễn Sĩ Giác (dịch), Đại Nam điển lệ toát yếu, Nxb TP.HCM, 1993

3. Lê Nguyễn Lưu (2006), Văn hóa Huế xưa, tập 1: Đời sống văn hóa gia tộc (mục Về ăn uống), Nxb Thuận Hóa, Huế, tr.232

4. Ngô Minh (2002), Ăn chơi xứ Huế, Nxb Thuận Hóa, Huế.

5. Nội các triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Nxb Thuận Hóa, 1993

6. Hoàng Thân, Lễ nghi ẩm thực Trung Quốc, www.amthucvietnam.com

7. Hoàng Thân, Lịch sử văn hóa ẩm thực Trung Quốc, www.amthucvietnam.com

8. Nguyễn Hoàng Thân (2007), Bài giảng Văn hóa ẩm thực Việt Nam, ĐHSP ĐN.

Thạc sĩ Nguyễn Hoàng Thân

Khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng

459 Tôn Đức Thắng, Tp Đà Nẵng.

--------------------------------------------------------------------------

[1] Trần Quốc Vượng cho rằng "(…) có một di sản văn hóa ẩm thực Việt Nam mà thế hệ đương đại chúng ta cần sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến, phát huy tinh hoa, giữ gìn truyền thống. Tìm hiểu bản sắc ăn uống Việt Nam cũng là, cũng góp phần tìm hiểu bản sắc văn hóa đậm đà tính dân tộc Việt Nam, tính dân gian Việt Nam (Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, tr.374)

[2] Theo Lê Nguyễn Lưu (2006), Văn hóa Huế xưa - tập I: Đời sống gia tộc, Nxb Thuận Hóa, tr.232-233

[3] Bao gồm cả tài liệu của người nước ngoài đương thời. Nhưng do hạn chế bởi điều kiện khách quan là vấn đề lưu trữ và bảo mật cũng như trình độ còn hạn chế, nên chúng tôi chưa thể tiếp cận với những tài liệu này.

[4] Lê Nguyễn Lưu (2006), Văn hóa Huế xưa, tập 1, Nxb Thuận Hóa, tr.235-236

[5] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 14, tr.294

[6] Theo Lê Nguyễn Lưu (2006), Văn hóa Huế xưa, tập 1, Nxb Thuận Hóa, tr.239-240

[7] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 14, tr.271-286

[8] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.32

[9] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.35

[10] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.40

[11] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.40

[12] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.42

[13] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.49-50

[14] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.51

[15] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.52

[16] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.58

[17] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.360-366

[18] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, tr.360-366

[19] Đại Nam điển lệ toát yếu, tr.367, 375

[20] Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 14, tr.305

[21] Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr. 53

[22] Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.209

[23] Xem thêm Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.226

[24] Xem thêm Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.92

[25] Theo Lê Nguyễn Lưu, Văn hóa Huế xưa, tập 1, tr.246

[26] Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.256

[27] Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.95

[28] Xem thêm bài dụ Khiển trách quan Thái y và huấn thị các quan trong Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.147

[29] Thơ văn Tự Đức, tập 2, tr.227-228

[30] Ngoài ra, nếu có thể, chúng ta nên tìm hiểu mức chi tiêu cho ẩm thực cung đình của triều Tự Đức cũng như các khoản cắt giảm trong ẩm thực của triều đại này để vận dụng vào việc tổ chức ẩm thực của cơ quan nhà nước ta hiện nay.

Nguồn : http://nguyenxuandien.blogspot.com

CẢM NHẬN TRẦU CAU TỪ TÂM THỨC HUYỀN THOẠI

hoangtu_bongdem2912_86 — Sun, 14 Aug 2011 18:56:22 GMT

CẢM NHẬN TRẦU CAU TỪ TÂM THỨC HUYỀN THOẠI

Ts. Lê Đức Luận

Huyền thoại là phương pháp tư duy của người xưa bắt nguồn từ thể chế xã hội trong giai đoạn từ chế độ cộng sản nguyên thủy đến thị tộc mẫu quyền, đã trở thành nguồn cảm hứng cho các sáng tác văn học từ dân gian đến hiện đại. Tư duy huyền thoại thể hiện trong các thể loại thần thoại, truyền thuyết, sử thi, cổ tích nhưng đậm đặc nhất là ở thần thoại.

Cổ tích là thể loại sáng tác vào giai đoạn sau nhưng ảnh hưởng tâm thức huyền thoại. Con người của các thời đại sau, dù đã đoạn tuyệt với các thể chế xã hội cũ nhưng trong tiềm thức sâu kín, tâm thức đồng loại vẫn giữ một vùng lưu trú của các nếp sống cổ xưa. Một ngày nào đó, trong một hoàn cảnh bất ngờ, nó sẽ trỗi dậy một cách vô thức. K.G. Jung, một nhà nghiên cứu văn học theo thuyết tâm lý cho rằng bên dưới cái vô thức cá nhân của mỗi người đều có một tầng vô thức tập thể, đó là ký ức chủng loại, thể hiện hành động bản năng chủng loại. Quan niệm của Jung đã dẫn đến một trào lưu phê bình "cố mẫu thần thoại” rất thịnh hành ở phương Tây nửa cuối TK XX. Sau này nó mở rộng cho cả việc nghiên cứu văn học nói chung. Nó chủ trương đi tìm cố mẫu cho các hình tượng, môtíp trong văn học, đặc biệt là các cố mẫu văn hóa. Những hiện tượng và môtíp lặp đi lặp lại trong văn học hiện đại sẽ được giải thích là những biểu hiện của các cố mẫu có từ xa xưa đã tồn tại trong vô thức tập thể loài người mà các nhà văn là người đại diện (1).

Truyện Trầu cau đã có sự đan xen giữa tâm thức phụ quyền và tâm thức mẫu quyền trong việc xây dựng hệ thống các hành động, chi tiết, biểu tượng. Theo lý thuyết phức hợp thì có thể gọi đây là sự chồng xếp các yếu tố tư tưởng xã hội khác nhau trong quá trình sáng tạo tác phẩm dân gian. Tâm thức phụ quyền đã được tác giả dân gian thể hiện chi tiết cô gái buộc phải chọn người anh làm chồng và lý giải mối quan hệ bộ ba: anh, em, chị dâu theo sự nhầm. Ban đầu là chị dâu ôm nhầm em chồng. Chi tiết này đã có trong ba bản: bản Trầu cau của Vũ Ngọc Phan kể trong Hợp tuyển văn học Việt Nam, tập I, 1972, bản Sự tích trầu cau và vôi của Nguyễn Đổng Chi trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tập I, in lần thứ tư, 1972 (KTTCT), bản kể trong Tình sử Việt Nam của Trúc Khuê. Việc chị dâu ôm nhầm em chồng được lý giải một cách hiển nhiên là hai anh em giống nhau như đúc. Hai người đi làm về tối, người chị dâu thấy một người bước vào, cứ ngỡ là chồng mình, liền ôm chầm lấy âu yếm, nhưng đó là người em. Nguyên nhân của sự ôm nhầm này xuất phát từ hai lý do: lý do thứ nhất là hai anh em giống nhau như đúc, lý do thứ hai mới là cơ bản: cô gái thương hai người như nhau, nhưng cô gái buộc phải chọn lấy người anh bởi luật chế độ phụ quyền, em không được có vợ trước anh. Nếu là chế độ mẫu quyền thì cô gái có quyền lấy người nào mình thích, không phải nhọc công làm phép thử người nào anh, người nào em. Sự giống nhau như đúc đã gây cho sự nhận diện khó khăn, lại thêm tình cảm yêu thương của cô gái đối với hai người cũng giống nhau nên những nét riêng của hai người vốn đã rất ít ỏi cũng bị xóa nhòa. Có thể người phụ nữ không hề biết mình bị nhầm nếu như người em chồng không kêu lên. Truyện cây cau trong Lĩnh Nam chích quái (LNCQ) ở TK XV không nói đến chi tiết "hai anh em giống nhau như đúc” nên cũng không có chi tiết "cô gái họ Lưu ôm nhầm người em chồng”. Một chi tiết khác quan trọng là bản của LNCQ "Hai anh em thấy nàng thì rất vừa ý, muốn kết làm vợ chồng”. Ở văn bản này, tâm thức phụ quyền rõ hơn biểu hiện trong việc chủ động cưới xin là người con trai.

Về tâm thức mẫu quyền, truyện này thể hiện một thực tế về mối tình tay ba mà chi tiết ôm nhầm em chồng là dấu tích của gia đình mẫu quyền còn nằm trong tiềm thức người phụ nữ. Người phụ nữ trong xã hội mẫu quyền có quyền lấy nhiều chồng, một lúc có thể lấy cả anh và em, hai anh em cùng chung một vợ. Cô gái đã yêu hai người như nhau được lý giải vì hai người giống nhau như đúc nhưng cũng có thể là từ vô thức, cô đã yêu một lúc hai người con trai. Khi cô gái vẫn yêu cả hai người thì sự ôm nhầm đó là cố tình hay vô tình cũng không còn quan trọng nữa. Lý trí là vô tình, là không có chủ ý nhưng tâm thức dẫn đường. Định chế hôn nhân phụ quyền buộc người phụ nữ phải lấy người anh nhưng tình cảm thì cô ta vẫn muốn yêu cả hai người hoặc có thể muốn lấy người em hơn. Thậm chí khi người anh đã có vợ, người anh ít gần gũi với em như trước, người em hơi buồn thì người con gái, với bản chất bao dung có thể yêu người em hơn. Vũ Ngọc Phan cũng cho rằng "ở truyện này, có thể người chồng chính là người anh và người chồng phụ là người em”(2). Khi chuyển sang chế độ phụ quyền, người phụ nữ trong tâm linh vẫn coi người em chồng như chồng mình. Theo Nguyễn Xuân Lạc thì ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng "truyện có thể xuất hiện lần đầu tiên trong xã hội nguyên thủy vào giai đoạn mà người đàn bà còn có nhiều chồng…”(3). Trong các bản kể của các dân tộc thiểu số ở Nghệ An, dân tộc Cơ tu ở Quảng Nam và Thừa Thiên Huế liên quan đến trầu, cau, vôi đều kể về người đàn bà có hai chồng (KTTCT).

Sự nhập nhằng trong thể chế xã hội buổi giao thời là dù đã xuất hiện chế độ phụ quyền nhưng sinh hoạt vẫn theo nếp mẫu quyền hoặc có sự đan xen hai thể chế xã hội trong cộng đồng dân cư. Hai anh em cùng đi ở trong nhà họ Lưu được kể là do mồ côi nhưng đây là dấu tích của chế độ mẫu quyền khi con trai lấy vợ phải ở nhà vợ và theo bản kể của Vũ Ngọc Phan và Nguyễn Đổng Chi thì người chủ động kết hôn là cô gái họ Lưu. Yếu tố này thể hiện tâm thức mẫu quyền trong việc quyết định hôn nhân thuộc vế người phụ nữ. Chi tiết ôm nhầm là một chi tiết mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Nó là chi tiết về sự nhập nhằng giữa lý trí và tình cảm trong mối tình tay ba. Yêu thương một lúc cả hai nhưng buộc phải chọn lấy một người làm chồng thì quả là sự lựa chọn khó khăn. Lý trí thì buộc cô phải chọn nhưng tâm thức thì đâu phải khi nào cũng rạch ròi. Việc chia tay giữa người em với anh và chị dâu biểu hiện một sự rạn nứt mô hình gia đình thị tộc trong buổi đầu của chế độ phụ quyền. Sự ghen tuông của người anh là một ý thức sở hữu của người đàn ông đối với người đàn bà trong xã hội phụ quyền.

Ba nhân vật thật đẹp và không có ai đáng ghét, có trách chăng thì trách người anh nông nổi. Cô gái mặc dù yêu thương hai người như nhau nhưng vẫn chọn người anh làm chồng theo tôn ti luật lệ mà xã hội phụ quyền đặt ra. Cô yêu cả hai người mà chỉ chọn lấy người anh là một việc làm hoàn toàn chủ động theo nguyên tắc ứng xử hợp lẽ của chế độ phụ quyền. Hai người con trai thì học hành chăm chỉ, hiền lành, đẹp trai, lại sống đúng mực và hết lòng thương yêu nhau. Ba con người đó thật là đẹp và họ cần cho nhau. Sự việc ôm nhầm ấy, người em hoàn toàn trong sáng. Có bản kể người em kể lại cho người anh biết chị dâu ôm nhầm mình. Người em bỏ nhà ra đi có nhiều lý do. Lý do đầu tiên là cảm thấy buồn, cô đơn khi thấy người anh tỏ ra nghi kị, lạnh nhạt đối với mình. Lý do thứ hai là tránh cho chị dâu cảm thấy khó xử, nói như Hoàng Tiến Tựu là "để cho quan hệ vợ chồng của anh được yên ổn”(4). Cả hai lý do ấy đều hợp tình và là xu thế tất yếu. Người anh sau khi thấy người em bỏ nhà ra đi tối không thấy về liền đi tìm em và cảm thấy hối hận vì đã hiểu nhầm em, nghi kỵ em rồi lạnh nhạt với em. Khi thấy hai người ra đi không về, người vợ cũng đi tìm. Tác giả dân gian đã không dùng kiểu kết thúc có hậu theo hướng anh em gia đình sum họp, hòa thuận như xưa. Cách kết thúc đó là không thực tế. Nếu người anh tìm được em, liệu người em có chịu về ở chung không, mà nếu về thì sự khó xử vẫn cứ xảy ra. Nếu hai anh em ở với nhau thì người phụ nữ phải ra đi, nếu vậy thì không những người anh buồn mà người em cũng thấy áy náy, không yên. Sự va chạm, nghi kỵ, hiểu lầm là một thực tế khó tránh khỏi khi trong gia đình chỉ có một người phụ nữ với hai người đàn ông mà cả hai người, cô đều thương yêu.

Tác giả dân gian đã không nỡ cho họ chia lìa nên cho họ hóa thân để ở gần nhau, ôm ấp quấn quýt nhau, thành một biểu tượng đẹp đẽ về tình anh em, chồng vợ. Tác giả đã xây dựng cho cây trầu (sự hóa thân của người vợ) leo lên ôm ấp lấy cây cau (sự hóa thân của người chồng) để biểu hiện tình cảm vợ chồng thủy chung, gắn bó. Theo Nguyễn Xuân Lạc, "Dây trầu quấn quanh thân cau vừa mang ý nghĩa âu yếm trong tình cảm vợ chồng, vừa biểu thị người chồng là trụ cột gia đình”(5). Sự hóa thân này vẫn theo tâm thức phụ quyền, như một sự minh chứng cho tấm lòng thủy chung trong sáng của người vợ mà việc ôm em chồng chỉ vì nhầm mà thôi. Đây là xu hướng lý tưởng theo đạo đức phụ quyền. Nhưng bản trong LNCQ thì khi hóa kiếp, Lang (người em) hóa thành câu cau còn Tân (người anh) hóa thành tảng đá và tất nhiên, dây trầu (chị dâu) sẽ bò lên quấn cây cau. Một số tác giả cho rằng phải chăng bản kể của LNCQ có gì nhầm lẫn chăng? Thực ra, đây là kiểu cổ xưa hơn, phản ánh một tâm thức mẫu quyền, người vợ vẫn yêu người em hơn, muốn chung sống với người em hơn trong khi chế độ phụ quyền bắt buộc cô phải lấy người anh làm chồng. Có bản kể dây trầu bò quanh tảng đá rồi mới leo lên cây cau như muốn ôm ấp cả hai người, đấy phải chăng là tâm lý có hai chồng của người vợ trong chế độ mẫu quyền.

Trầu - cau - vôi hòa làm một thành một vị cay nồng ấm áp, màu đỏ tươi như tình máu mủ anh em, tình vợ chồng nồng thắm. Nhân vật người em là một nhân vật nhạy cảm trong mối quan hệ anh em, chồng vợ trong gia đình thị tộc, gia đình lớn trong đó các thế hệ ở chung với nhau. Nhân vật người em là một phép thử nghệ thuật để đo tấm lòng thân thiết ruột thịt giữa anh và em, tình cảm thủy chung giữa vợ với chồng. Nếu em bỏ đi mà anh không đi tìm thì rõ ràng anh không còn thương em, chồng bỏ đi mà vợ không đi tìm là vợ không còn yêu chồng. Dù có trải qua sự hiểu lầm, nghi kị, ghen tuông hoặc những biến động trong đời sống thì tình cảm gắn bó keo sơn giữa anh em, vợ chồng cũng không gì lay chuyển được. Trong hình ảnh tự nhiên cũng vậy, tảng đá vôi là mối liên kết, chất xúc tác kết liền trầu cau thêm nồng thắm, nếu chỉ có trầu cau mà không có vôi thì thật là nhạt nhẽo, vô vị. Nếu có trầu mà không có cau thì thiếu sự mặn nồng. Hình ảnh đẹp đẽ ấy đã đi vào ca dao:

Có trầu mà chẳng có cau

Làm sao cho đỏ môi nhau thì làm

Cảm hứng nghệ thuật cho câu chuyện bắt đầu từ cảnh trí thiên nhiên và phong tục ăn trầu. Người ta lý giải tại sao cả ba thứ: trầu, cau, vôi không quan hệ gì với nhau, gặp nhau lại miệng ăn môi đỏ, nồng nàn say mê đến vậy. Từ hình ảnh trầu - cau - vôi, tác giả liên hệ đến mối quan hệ xã hội: sự nồng ấm ấy chỉ có trong mối quan hệ vợ chồng, anh em. Con đường nghệ thuật của truyện Trầu cau là từ cảnh trí thiên nhiên (trầu - cau - vôi) và phong tục ăn trầu đến mối quan hệ anh em, chồng vợ hoặc giải thích cảnh trí thiên nhiên và phong tục ăn trầu bằng câu chuyện về mối quan hệ anh em, chồng vợ. Phong tục ăn trầu có thể có trước thời vua Hùng nhưng dân gian muốn câu chuyện có một chứng nhân lịch sử nên đã đưa nhân vật Hùng Vương vào. Vì thế mà có ý kiến xếp truyện này vào truyền thuyết. Nguyễn Xuân Lạc cũng cho rằng: "Phải chăng tục ăn trầu đã gợi nên mối tình này? Có phải rằng tục ăn trầu xa xưa ấy (cùng với tục làm bánh chưng bánh dày, tục dựng cây nêu ngày tết… của tổ tiên) mà nhân dân ta đã sáng tạo nên câu chuyện tình cảm động này chăng?... Họ đã lồng đề tài xã hội vào đề tài thiên nhiên, vào câu chuyện phong tục, và đã kết thúc bằng việc đồng nhất các quan hệ tình cảm của ba con người kia với sự hài hòa của thiên nhiên (trầu - cau - vôi)”(6). Đấy cũng là cảm hứng nghệ thuật chung cho các truyện cổ tích lý giải các sự tích.

Như vậy, câu chuyện này trong quá trình lưu truyền đã có sự chuyển dịch chủ đề, biểu tượng. Ban đầu, truyện có thể kể về mối quan hệ giữa người vợ với hai người chồng là anh em hay là tình cảm anh em trong quan hệ với một người vợ trong xã hội thị tộc mẫu quyền. Sau này, các nhà nho đã soạn lại theo mẫu hình quan hệ phụ quyền. Sự gia công của các nhà nho đã thể hiện rõ trong việc Hán hóa tên các nhân vật cho hợp với hình ảnh trầu, cau, vôi rồi muốn mọi người tin là có thật nên truyền thuyết hóa hay cổ tích lịch sử hóa bằng việc dựng lên nhân vật Hùng Vương để lý giải nguyên do tục ăn trầu. Nhưng tâm thức mẫu quyền vẫn còn len lỏi trong việc xử lý các tình tiết, dù tâm thức phụ quyền vẫn nổi trội. Thông qua việc lý giải tục ăn trầu của người Việt, tác giả dân gian muốn ca ngợi tình cảm thắm thiết thủy chung gắn bó keo sơn giữa vợ chồng, anh em trong một gia đình và đó cũng là lối sống tình nghĩa của người Việt. Dù có trải qua sự đổi thay mô hình xã hội thì mối quan hệ cốt lõi vợ - chồng, anh - em vẫn mặn nồng, trong sáng, thủy chung. Hình ảnh trầu - cau - vôi mãi mãi vẫn là biểu tượng đẹp của tình anh em, vợ chồng. Đây là truyện vừa có yếu tố thần thoại thể hiện trong quan niệm vạn vật có linh hồn, có sự hóa thân, hóa kiếp của triết lý Phật giáo và Đạo giáo, có yếu tố truyền thuyết trong mối quan hệ xã hội nhưng cơ bản vẫn là truyện cổ tích lý giải phong tục tập quán gắn với quan hệ anh em, gia đình. Sự hóa thân của ba nhân vật ở bên cạnh nhau là sự hóa thạch một mô hình gia đình thị tộc lý tưởng, dấu ấn của trầm tích văn hóa cổ xưa.

_______________

1. Nguyễn Văn Dân, Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2004, tr.152.

2. Đinh Gia Khánh, Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1989, tr.245.

3, 5, 6. Vũ Anh Tuấn, Nguyễn Xuân Lạc, Giảng văn văn học dân gian, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1995, tr. 111, 115, 117.

4. Hoàng Tiến Tựu, Bình giảng truyện dân gian, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1996, tr.72.

Nguồn: Tạp chí VHNT số 308, tháng 2-2010

Hà Nội: Chùa Một Cột

hoangtu_bongdem2912_86 — Sat, 11 Jun 2011 14:39:01 GMT

Hà Nội: Chùa Một Cột

Chùa này nằm ở phía tây thủ đô, thuộc thôn Ngọc Thanh, khu Ngọc Hà. Nơi đó nguyên có một cái hồ hình vuông, giữa hồ có một cột đá, cao chừng hai trượng, chu vi chín thước, đầu trụ đặt một tòa chùa ngói nhỏ, hình như một đóa hoa sen dưới nước mọc lên, người ta gọi là chùa Nhất Trụ hay là chùa Chùa Một Cột.
Chùa xây từ năm 1049, tức là năm 1049, tức là năm đầu tiên Sùng Hưng Đại Bảo vua Thái Tôn nhà Lý. Tục truyền khi ấy vua Thái Tôn tuổi đã cao mà chưa có con trai, thường đến cầu tự ở các chùa. Một đêm nằm chiêm bao thy đức phật Quan Âm, hiện trên đài hoa sen trong một cái hồ vuông ở phía tây thành, tay bế một đức con trai đưa cho nhà vua.

Sau đó nhà vua quả sinh được con trai. Nhà vua liền sia lập chùa Một Cột để thờ Quan Âm. Khi chùa làm xong, nhà vua triệu tậphàng trăm ngàn tăng ni đứng chầu chung quanh, tụng kinh suốt bảy ngày bảy đêm và lập thêm mộ ngôi chùa lớn ở ngay bên cạnh để thờ chư phật, gọi là chùa Diên Hựu.
Năm 1105,vua Nhân Tôn nhà Lý cho sửa chữa dựng lên một cây tháp bằng đá trắng gọi là tháp Bạch Tuyết, cao 13 trượng ở trước chùa Diên Hựu. Từ tháp Bạch Tuyết vào chùa Một Cột đi bằng một hành lang cầu vồng. Mỗi tháng hai ngày rằm, nhà vua cùng các hậu phi, cung tần và cận thần tới chùa lễ phật. Đặc biệt là hàng năm cứ đến ngày tám tháng tư là ngày phật sinh, nhà vua lại ngự ra chùa trước một đêm, giữ mình chay sạch, ngày hôm sau làm lễ tắm phật. Rất đông tăng ni và nhân dân các nơi toi dự, làm nên ngày hội lớn hàng hăm ở thủ đô. Ngày ấy, trước chùa lại có một lễ hội lớn gọi là lễ phóng sinh. Lễ tắmphật xong rồi, nhà vua, đứng lên đài cao, tay cầm một con chim thả cho bay tới đi rồi các tăng ni và các nam nữ thin tín, đùa nhau mỗi người thả một con, bóng bay rợp trời.
Năm 1922, trường Viễn Đông bác Cổ có sửa chữa lại giữ theo đúng như quy chế cũ.
Đêm ngày 11/9/1954, tay sai của thực dân Pháp, trước khi phải giao trả thủ đô cho chính phủ và nhân dân ta, đã cố ý đặt mìn để phá hoại chùa Một Cột. Ngay sau khi tiếp quản thủ đô, chính phủ ta đã cho chiếu theo đồ dạng cũ, sửa chữa lại ngay, tháng 4/1955, chùa Một Cột lại được hoàn nguyên như cũ. Từ đầu năm 1958, cây b đề của đất phật Ấn Độ kính tặng Hồ Chủ Tịch nhân dịp người đi thăm Ấn Độ được đem trồng trong chùa.
Nói đến chùa Một Cột này, có một việc cần phải nói rõ là: chúng ta đọc sử về đời Lý- Trần vẫn thấy nói đến " An Nam tứ khí” nghĩa là bốn thứ kiến trúc lớn ở nước Nam, mà quả chuông Quy Điền ( quả chuông ở ruộng rùa) tức là quả chuông ở trước chùa Một Cột là một.
Theo sử cũ chép: cũng về đời nhà vua Nhân Tôn nhà Lý, vào năm Long Phù thu tám (1108) nhà vua cho xuất kho một vạn hai ngàn cân đồng để đúc một quả chuông lớn gọi là Giác Thế Chung ( quả chuông thức tỉnh người đời) để treo ở chùa Diên Hựu, định mỗi khi đánh một tiếng chuông, tiếng sẽ vang đi mấy đặm. Xây một tòa phương đình toàn bằng đá xanh, cao 8 trượng, trên nóc đình bắc những dõng sắt to để treo chuông. Xây đình và đúc chuông, hơn một trăm năm mới xong, hàng ngày các nơi phải thay nhau đưa dân phu đến phục dịch. Thân hình quả chuông không biết to lớn thế nào, nên đánh không kêu. Rồi bao nhiêu lần dồn ép hàng ngàn người xúm vào ra sức vần xoay, lết cục chỉ vật ngã được quả chuông lăn kềnh trên mặt ruộng. lúc đầu người ta còn làm mái che chuông, lâu ngày chẳng ai đoái hoài, mặc cho chuông nằm phơi mưa gió. Nơi chuông nằm lại vốn là một ruộng nước, lòng chuông trở thành cái tổ êm ấm cho từng đàn rùa chui ra chiu vào. Vì vậy chuông lại được mang tên là chuông ruộng rùa.
Bài thơ Vịnh Chuông Quy Điền của một nhà thơ đời cuối Trần đã phê bình việc làm của vua Lý chỉ là vô ích mà lại có hại. Bài thơ thuật theo đại ý như sau:

Hơn vạn cân đồng tốn của kho
Bày trò vua Lý đúc chuông to
Lợi giặc nước gây tai vạ
Phúc được bao nhiêu tội mấy bồ

Về sự tích chùa Một Cột này lại có một truyền thuyết nói rằng: bà Linh Nhân thái hậu vợ vua Thái Tôn nhà Lý, không sinh đẻ, tính lại cả ghen, bà sai thái giám bắt giam 72 cung nữ có nhan sắc thường được chầu hầu nhà vua, giam vào phòng tối ở cung Thượng Dương, tới khi vua Thái Tôn mất, bà lại bắt 72 người ấy chịu chôn sống để chết theo vua. Sau bà hối hận, dựng 72 ngôi chùa để siêu độ các oan hồn. Chùa Một Cột này là một trong 72 ngôi chùa ấy.
Trong thực tế, chùa Một Cột đã qua nhiều lần trùng tu. Một dấu mốc đáng tiếc cho chùa là ngà 11/9/1954, trước khi rút khỏi Hà Nội, Pháp đã cho nổ mìn phá hủy Liên Hoa đài. Khi chính phủ ta tiếp quản Hà Nội đã cho xây dựng lại như lúc đầu. Tháng 4/1955 thì công trình hoàn tất nhưng phần nào đã mất đi những đường nét kiến trúc cổ của chùa.
Cây bồ đề trước chùa là nhân chứng cho mối quan hệ hữu nghị thắm thiết giữa hai dân tộc Việt Nam- Ấn Độ. Cây bồ đề này do tổng thống Ấn Độ Prasat tặng bác năm 1958 trong dịp bác thăm Ấn Độ. Cây này được chiết nhánh từ cây bồ đề tương truyền là nơi đức phật thích ca thành phật cách đây 25 thế kỷ. Có thể nói rằng chùa Một Cột là một trong những ngôi chùa nổi tiếng nhất Việt Nam tuy quy mô không lớn nhưng chúng ta có thể tự hào về lối kiến trúc cổ độc đáo và mang đậm những dấu ấn lịch sử dân tộc.

Ngôn Ngữ Huế

hoangtu_bongdem2912_86 — Sat, 11 Jun 2011 14:37:50 GMT

Ngôn Ngữ Huế

Với giáo dục phổ cập, sự thống nhất chính tả Việt ngữ và do ảnh hưởng của các truyền thông dùng chữ viết cũng như lời nói, các ‘’tiếng’’ địa phương như tiếng Huế chắc sẽ dần dần mai một.

Tiếng Huế, tuy không phải là một thứ tiếng riêng biệt, và tuy chỉ được nói bởi một số dân không đông chừng vài trăm ngàn ngườI trong khuôn khổ của một thành phố nhỏ, lại có tầm quan trọng lớn hơn nhiều. Huế nay đã được Liên Hiệp Quốc xem như là một phần đáng bảo vệ của di sản văn hoá nhân loại; kiến trúc Huế , áo dài, nón bài thơ Huế, nhạc Huế , ca Huế, món ăn Huế đang được hồi phục (dù động cơ lắm khi chỉ là thương mại du lịch). Tiếng Huế là sợi dây nối liền mọi khía cạnh trên của Huế xưa. Biết đâu sau này hoặc đã có những học giả tìm về nguồn gốc của những tiếng, từ Huế mà soi sáng thêm vào nguồn gốc của người Huế và văn hoá Huế, nơi đã là chốn kinh kỳ trong mấy trăm năm, từ thời còn là đất Chàm, rồi thành thủ phủ Ðàng trong Chúa Nguyễn và biến thành thủ đô của nhà Nguyễn.

Tuy nhiên đây không có tham vọng là một công trình văn hóa mà chỉ là kết quả của một số cố gắng cá nhân đào sâu về một chốn xưa chỉ còn trong ký ức:

‘’Cửa động, đầu non, đường lối cũ.

Ngàn năm thơ thẩn bóng trăng chơi’’

(Tản Ðà)

Hồ Văn Hiền.

A

A rứa thế: nhiều lắm.

A rứa tê: lắm. : thiệt

A rứa thê: lắm.

Ai biết: có biết đâu, ai mà biết được.

Ai biểu: ai mượn, cũng kêu

Ai chịu cho nổi: không ai chịu nổi.

Ai dè: ai có ngờ đâu. .

Ai đời: ai ngờ.

Ai mô trả nấy: phần ai người ấy trả.

Ai mô về nấy: ai đâu về đấy.

Ai mượn: cũng vì.

Ai nấy: mọi người, người nào người nấy.

Ai răng tui rứa: Ai sao tôi vậy.

Ai từng đời: sao có chuyện như vậy.

Ai vẽ : 1. ai bảo 2. hậu quả do mình gây ra.

Am: đền thờ nhỏ.

Anh hí: anh nhé (Anh nhớ chuyện nớ, anh hí).

Anh răng em rứa: anh sao em vậy, vâng lời.

Ao: mương. Vd: thuê ngườI đào ao đấp đất gốc mít . (Ngoài nghĩa phổ thông của ao , như trong : Ao thu lạnh lẽo nước trong veo- Nguyễn Khuyến ). (moat)

Áo tơi: áo kết bằng lá tơi, để đi mưa.

Ă

Ăn dặm: ăn thêm bửa.

Ăn dín dín (Ăn nhín nhín): Ăn ít chút, đừng ăn nhiều

Â

Ấu: trái ấu, đen, có góc nhọn, luột chin trước khi ăn(water caltrop,chestnut). Vd: Khi thương trái ấu cũng tròn,khi ghét traí bòn hòn cũng méo.

Ấp ngủ: ấp, dổ nằm ngủ

Ẩu tả: làm ẩu, làm dối, cẩu thả, không đúng cách

B

Ba bảy mười bốn: nói không trúng, nói tầm bậy.

Ba bị: ông ăn mày.

Ba cái đồ quỷ: những đồ không đáng kể, không ra gì, không đáng.

Ba hoa xích đế (ba hoa chích chòe): ăn nói ba hoa, không nghiêm túc.

Ba hồi ri ba hồi rứa: thay đổi luôn luôn Ca tới ca lui: không ngớt nói lui nói tới

Ba que xỏ lá: lừa dối, gian lận (deceitful, cheating).

Biết khi mô: biết bao giờ (Biết khi mô mới có người thương tui thiệt tình)

Biết làm răng chừ: biết làm sao bây giờ (Chuyện đã lỡ dĩ như rứa, biết làm răng chừ).

Biết mặt ngang mặt dọc: biết rõ (Có người bạc trốt chưa biết cơm hến mặt ngang mặt dọc răng).

Biết mặt tau (lời đe dọa): sẽ làm cho đối thủ điêu đứng, làm cho biết mặt, làm cho "nể bản mặt" (Mi hỗn hào coi chừng biết mặt tau).

Biết mần răng: biết làm sao (Thương em nỏ biết mần răng, mười đêm ra đứng trông trăng cả mười - Ca dao Huế).

Biết mấy cho bưa: biết mấy cho vừa (Vợ chồng ham làm giàu, biết mấy cho bưa).

Biết mô: 1. Biết gì đâu, không biết (Anh bỏ mô tui biết mô mà lấy); 2. Có thể, biết đâu đấy (Biết mô hắn đứng về phe bên kia).

Biết mô là bến bờ: mênh mông, vô cùng (Đời là bể khô biết mô là bến là bờ).

Biết mô mà mò: biết mô mà tìm (Ăn trộm lấy hết, biết mô mà mò).

Biết phong phóc: biết rõ, trúng phong phóc (Chuyện thiên hạ mà cái chi anh cũng biết, biết phong phóc là khác).

Biết răng: biết gì (Chuyện nớ mi biết răng).

Biết răng chừ: 1. biết đến khi nào (Biết răng chừ cho nước ráo làm mây, cho sông Hương hết chảy, dạ nầy mới thôi thương - Ca dao Huế). 2. biết làm sao bây giờ (Chuyện đã vỡ lở ra rồi, biết răng chừ. Trời hành, biết răng chừ).

Biết răng không: biết sao không (Biết răng không, hai đứa sắp lấy nhau).

Biết ri: nếu biết thế này (Biết ri, anh lấy em cho rồi).

Biết rứa: nếu biết thế (Biết rứa thì em cho anh cho rồi).

Bà mụ: Bà tiên hoặc thánh nặn ra em bé ,che chỡ cho em bé và nhắc dạy em bé qua tong giai đoạn phát triển. Vd: Thằng nhỏ ngủ mà cười tại Bà mụ dạy( a baby’s guardian gođdess)

Bài chòi: bài chơi giữa chỗ đông người, hội chợ, các tay bài ngồi trên những cái chòi. Theo Lê Văn Lân thì loại bài này đặc biệt chỉ chơi ở những tỉnh miền Trung, một trong những lọai bài tới, do những người di dân Trung hoa đem đến nhiều thế kỷ trước.

Bánh bèo: bánh bột gạo nhỏ, ăn với nhụy tôm hoặc đău, nước nắm.

Bánh nậm: bánh bột lọc, nhân tôm và thit, tráng mỏng trên lá chuối và gói lại, đem hấp hơi nước trước khi ăn.

Bánh tro: bánh dẽo, màu đỏ, gói lá, nhỏ hơn bánh ú.

Bánh khoái: bánh xèo (Nam) (pancake)

Bánh in: bánh bột nếp hoặc đău xanh, in bằng khuôn, gói giấy màu.

Bánh ít: bánh dẽo, để trần, không gói lá.

Bánh ú: bánh nếp và đău, hình bốn góc.

Bần quân: trái cây da nâu, hơi chua. Vd; Nước da bần quân cởi quần không kịp.

Bè: nhiều cây tre hoặc săn (gỗ) cột lại, thả nổi trên sông. Vd: Phố Hàng bè sau này được gọI là đường Huỳnh thúc Kháng..

Béo: véo (to pinch)

Bệu: mềm nhũn, không chắc. Vd: Thằng nhỏ ni to xác mà bệu quá. Phản nghĩa: chắc nịch.

Bọc: túi (pocket)

Bom, trái: trái táo;Pháp: pomme. (apple)

Bòng:cây thuộc loại cam quít, trái to và tròn hơn bưởI, chua hơn. Ca dao: Ra đi mạ có dặn lòng, cam chua mua lấy, ngọt bòng chớ mua (ý coi trọng gốc gác, dòng giống tốt hơn là đức tính cá nhân)

Bông: hoa (tiếng Huế thường dùng chữ bông mà không nói hoa)

Bỏ đi răng đành: bỏ đi sao đành, không đành đoạn (Em mô có lỗi chi với anh mà anh bỏ đi răng đành).

Bỏ đồ màu: nêm gia vị vào món ăn (Em nấu cơm quên đơm vô rá, em kho cá quên bỏ đồ màu - Hò Huế).

Bỏ giỏ: bỏ trong túi một cách chắc chắn (Đi thi kỳ này, bằng Tú tài coi như bỏ giỏ).

Bỏ mứa: ăn còn dư (Bỏ mứa cơm rứa là tội trời)

Bồn: 1. bồng (Bồn con cho con bú); 2. vồn đất: (Bồn khoai); 3. khoảnh đất xây cao để trồng cây, phòng lúc ngập lụt cho khỏi chết (Bồn trầu).

Bơn lên để xuống (bưng lên để xuống, bơn lên bơn xuống): đưa lên đưa xuống (Chuyện không ra chi mà cứ bồn lên để xuống, bơn lên bơn xuống, một chặp thành chuyện quan trọng).

Bổ béo chi mô (thấm béo chi mô): không đáng (Bổ béo chi mô mà cũng thích bắt tay đàn bà con gái).

Bổ: té. Vd: Ðường trờI mưa ướt đi cẩn thận không thôi bổ.

Bổ cái oạch: té cái ịch (Đường trơn trợt bị bổ cái oạch).

Bổ chổng mông: bổ té sấp (Bị trượt chưn bổ chổng mông).

Bộ rứa: thế thì (Bộ rứa tui nói láo hay răng).

Bụ: vú. Vd: Con bú bụ mạ.

Buồng: phòng ( vd; phòng ngủ) (room, bedroom)

C

Ca rê: kiểu tóc hớt thật ngắn:. Vd: Cúp (tóc) ca rê; (Pháp: carré:vuông)

Cà gật cà tang: không thông suốt, có trắc trở

Cà kê dê ngỗng: chuyện không đâu vào đâu mất thì giờ

Cà răng căng tai: mài răng cửa cho cụt bớt, mang đồ trang sức nông trái tai thật to, Vd: Mọi cà răng căng tai.

Cà rịch cà tang: chậm rãi, không nhanh nhẹn

Cam (chảy máu cam): chảy máu mũi (nose bleeding, epistaxis).

Cam tích: bịnh con nít bị trướng bong, có lẽ do suy dinh dưỡng. (ascites?). Vd: Thằng nhỏ bụng mắc cam tích.

Chàm bàm: bịnh quai bị, sưng hàm . Thằng nhỏ bị má chàm bàm, bị chàm bàm (mumps)

Can chi:1)có hậu quả đáng kể, có hại; Vd có can chi không?: có sao không?/2) liên hệ tới: Vd: Chuyện ni mô có can chi tới anh mà nói?: chuyện này không liên quan tớI anh tại sao anh nói đến?

Can chi mô: không can hệ gì đâu

Cháy: (đèn) cháy tim, hư, trái với đèn đỏ. Tiếng Nam: đèn cháy là đèn đỏ của tiếng Huế.

Chè: trà, thường là lá trà còn xanh, nấu với nước để uống, khác với trà, đã chế biến sẵn, thường đắt hơn,thơm hơn và uống chén nhỏ hơn.

. Vd: Con pha một đọi chè nóng cho Cậu uống.

Chỏ hỏ : Chồm hổm (to squat). Anh ngồi chỏ hỏ, thỏ lỏ đái ra, Em tưởng mắm cà, đem dĩa lại xin.

Chon: dễ gảy. Vd: Cành cây dâu chon lắm.

Chồng kết: cây chồng kết cao và có lá nhỏ như cây me; trái chồng kết dài và có một dãy hột như trái me. Trái chồng kết nấu ra một chất có bọt để gội đàu. Vd: Mẹ ơi ông Chánh đòi hầu, mua chanh chồng kết gội đàu cho thơm.

Chủi: chổi. Mi đem cấy chủi rành ra quét cươi đi con.

Chuối sứ: chuối già (Nam) (chuối trái to, có ít nhiều hột) (plantain)

Con ở: con gái đi ở (female servant, domestic)

Có tháng: có kinh nguyệt, kinh kỳ (to have a period, to menstruate, to undergo menstuation)

Cơi chi: ước gì,nếu như, nếu mà (if)

Cơm bới: cơm nhồi thành cục dẽo, thường trong mo cau gói lại.(Rice manually compressed in a piece of areca tree frond)

Cổ tra: già giặn, già trước tuổi. Thằng ni hắn mới chừng nấy tuổi mà răng hắn cổ tra quái, chịu không nổi.

Cụ trâu: lực lưỡng, đô, to con (well built, robust)

Cùi: khuỷu tay (elbow}. Vd: Lẫy sẫy cùi.

Cụi: tủ đưng đồ ăn, có lưới để ngăn ruồi muỗi, chân tủ ngâm vào bốn chén nước để tránh kiến bò lên.(Pháp: garde-manger)

Cúng cô hồn: lễ cúng những linh hồn người chết trong vụ khởi nghĩa chống Pháp cuối thế kỷ thứ 19 tại Huế: ngày 22 tháng 5 năm Ất Dău (1885) quân Việt Nam của tôn Thất Thuyết tấn công quân Pháp ở Ðồn Mang Cá và Dinh Khâm sứ Pháp, Pháp chết 16 ngườI nhưng dân chúng chạy loạn và quân Việt nam chết đến vài ngàn người trong tổng số quân chừng 20.000 ;dân chúng lập bàn thờ cúng cháo trắng trước nhà mình.

Cữ: tránh gọi tên người quan trọng, hoặc đã chết. Kiêng cữ; (Nam) kiêng.(to avoid, to abstain from mentioning someone’s name out of respect)

Cươi; sân (yard, courtyard)

D

Da diết: không vơi, không nguôi, quá sức, tha thiết .

Dang nắng: phơi nắng.

Dài lòn thòn: dài lòng thòng.

Dám chọc mệ: ý nói "dám đụng đến người bề trên.

Dạn miệng dạn mồm: dám ăn dám nói, có gan dám nói.

Dễ ẹc: quá dễ.

Dao cau: dao cán gỗ, dài chừng 20cm, để lột cau. Vd: Mắt liếc sắc như dao cau.

Dao díp, dao nhíp; dao nhỏ, xếp lại được , cán dùng làm nhíp, do thợ rèn làm.

Dị,: lạ, kỳ cục, khác lạ với thường tình. Chị Bê dị òm, cứ chọc Nguyệt khóc hoài: Chị Bê thiệt kỳ, cứ chọc Nguyệt khóc hoài. Làm chi mà dị rứa: làm gì kỳ vậy?

Dị chưa tề: lạ chưa, chướng quá, khó coi quá.

Dị òm: chướng quá, kỳ quá, người ta cười

Diêm : quẹt (match)

Dinh: thành thị, thành phố, trái nghĩa với nhà quê, quê mùa. Hắn thì dinh mà răng gia đình hắn quê quái: Nó thì có vẽ thành thị nhưng sao gia đình nó quê mùa quá.

Dòm lui dòm tới: nhìn trước nhìn sau

Dòm mặt: 1. nhìn mặt để ngắm nghía; 2. lễ dạm hỏi coi là lễ dòm mặt.

Dơ: đưa ra. Vd: Dơ tay lên.

Dớp: bẩn, nhớp

Ð

Ðả đớt: ỏng ẹo, làm bộ ngây thơ. Vd: Ăn nói đả đớt.(to lisp, to clip one’s word, usually in a childish manner, to try be cute)

Ðái: đi tiểu, tiểu tiện (to pee, to urinate); hòn dái, ngọc hành (testicle)

Ðái mế: đái dầm, tiểu ướt giường ngủ (bedwetting, enuresis)

Ðào: trái roi đối với người Bắc

Ðạo: công giáo (catholic)

Ðau: bịnh (to be, become ill, sick)

Ðau đầu; nhức đầu (headache)

Ðau đầu đông: nhức đàu kinh niên (migraine).

Đằng nớ: đầu đó, đằng kia.

Ðập bậy: đánh lộn.

Ðầu gúi: đàu gối (knee)

Ðậu hủ: tàu hủ hấp, đựng trong hủ, gánh đi bán, ăn vớI đường.

Ðậu phụng: Ðậu phọng (Bắc), (peanut)

Ðẻ bọc điều: em bé sanh ra mà túi nứơc còn nguyên, không rách. Vd: Thằng ni đẻ bọc điều chắc số sướng.

Ðèn sáp: đèn cầy (candle)

Ði chưn (chân): đi bộ. Vd: Hôm nay xe đạp đứt sên, phải đi chưn đi học.

Ði cua : đi tìm, đi chơi với bạn gái (do chữ Pháp: faire la cour)

Ði ở: đi làm đày tớ, ở tại nhà chủ (to work as a domestic), đi ở đợ.

Ðịt: trung tiện (flatus, to fart) (Bắc: đánh rắm)

Ðoãn: ác, không có hậu, tàn nhẫn.

Ðọi: cái tô, chén lớn (large bowl)

Ðòn tay: cây gỗ lớn đỡ mái nhà (purlin, rafter, beam)

Ðồ bất hiếu bất mục: (câu rủa con cái).

Ðổ hô: đổ thừa (to shift the blame for one’s action to someone else)

Ðợn: phần trái mít giữa múi mít và võ gai.

Ðùi cui:cây gỗ chắc để giã .

Ðùi gúi: đầu gối (knee)

Ðưa dải: đãi bôi, môi miếng.

G

Giả đò: giả bộ, làm bộ. Vd: Bịnh giả đò: giả bịnh (malingering).

Giả sử: nếu (if). Giả sử không có tui giúp thì anh làm răng?: Nếu không có tôi giúp thì anh làm sao?

Giây thép: bưu điện, điện tín. Nhà giây thép: post office; tờ giây thép: telegram. Ðánh giây thép: gởi điện tín.

Gò: cua gái

Gương: kính; đeo gương: mang kính.

H

Hàm hồ: arbitrary,insolent

Hầu: vợ nhỏ, vợ bé. (concubine). Vd: Mẹ ơi, Ông Chánh đòi hầu, mua chanh chồng kết gội đàu cho thơm.

Hè: sân nhỏ sau nhà: Vd: Ra sau hè cho mát.

Hèm; bả nếp hoặc gạo đã hết rượư. Vd: Cả bụ lấp miệng em, cả hèm đăy miệng hụ.

Him: mắt ti hí , mắt nhỏ.

Hổ ngươi: ngại ngùng, xấu hổ (prudish,shameful)

Hôi: thối, thúi . Hôi xon: hôi khai, hôi mùi nước tiểu (to smell urines)

Hủi: cùi (leprosy)

Hun; hôn (to kiss)

Hung: nhiều (a lot, very much)

Hương: nhan. Vd: Hương tàn bàn lạnh ( ý nói bàn thờ ông bà không được thờ cúng.)

I

In: giống. Hắn nói in như tui rứa: nó nói giống như tôi. Hai anh em in như tạc: hai anh em giống nhau như đúc, giống i chan (lóng,Nam)

Ỉa vất: đi đại tiện ngoài ruộng, vườn mà không dùng cầu tiêu.

Ỉa són: đi tiêu trong quần (soiling)

k

Kẹo cau; kẹo hình miếng cau (hình múi)

Kiện: một loại cầu đá dùng một đồng tiền bọc giấy hoặc kết đuôi lông gà để đá tung lên xuống bằng chân (Nam: đá cầu)( a type of improvised shuttlecock).

Kiết : hà tiện (theo nghĩa đen là kiết lỵ, đi cầu đau đớn) (stingy)

Kim châm:một loại cọng thực vật khô để nấu canh vớI thịt bò và bún.(vong ưu thảo, cỏ huyên)

Kim sanh: tên đoàn hát bội. Ăn nói chi mà Kim sanh rứa: ăn nói hoa hòe, cảỉ lương, quá tô điểm, theo thông lệ.

Khải: gãi. Vd: Khải cho đỡ ngứa.(to scratch)

Khóa: người có bằng tiểu học xưa. Vd Anh Khóa cưới con gái Ông Thông..

Khu: mông, đít . Dân ngu khu đen: người hạ cấp, người bình dân

Khúc quẹo: khúc quanh,(road turn)

Khum: cúi xuống; vd: khum lưng cột giây giày.

Khun: khôn.

Kỵ; dỗ (death anniversary)

L

Lavabo: Bồn rửa tay(tiếng Pháp)(sink)

Lâỷ: hờn dỗI (to sulk).

Lịch sự : dễ coi, đẹp (handsome); khác nghĩa thông thường: civil, polite

Linh đồng, lên đồng: đồng bóng lúc có hồn nhập vào.(medium, transe)

Lính khố xanh, khố đỏ: lính thắt lưng có giải thong phía trước nên gọI là khố, vàng (cung vua), xanh hoặc đỏ (trong quân đội Pháp) thời Pháp thuộc.

Lô cốt: đồn lính, có phòng thủ (do chữ blockhaus (Pháp) ;(blockhouse)

Lồ ô, hoặc lồ ồ: loại tre có than to, mõng.

Lốn: nuốt mà không nhai. Vd: Ăn nuốt lốn cho mau. Nam : nuốt trọng.

Lông mi: lông nheo.(eye lashes)

Lồng ấp: lò than , để trong một cái giỏ tre, để sưởi ấm phòng.

Lục lăng: lục lâm ? (brigand?)

Lục tặc: sáu nết xấu trong người; như trong tam bành lục tặc.

Lung tung: xộn xọn (incoherent). Vd: Hắn thi rớt vì đi thi hắn trả lờI lung tung.

M

Mả: Mồ mã, mộ.(tomb)

Mã: đồ làm bằng giấy để đốt cúng cho người chết. Vd: Thợ mã làm đồ mã bán ngày Tết.

Mạ: Mẹ

Mần: làm (to work). Theo Bình Nguyên Lộc, trong Lột Trần Việt Ngữ, trang 32, Mơm, Mơng tiếng Chàm có nghĩa là làm.

Mem: nhai thức ăn trước khi mớm cho em bé. Vd: Mạ mem cơm cho con ăn.

Mét: đi thưa(to tattle, to denounce)

Mệ: 1) bà, grand mother; 2) người thuộc hoàng phái.

Mi: mày, you

Mô: ở đâu, (where?)

Mi đi mô rứa? Mày đi dâu thế ? (Bắc). Mày đi đâu dậy? (Nam)

(Where do you go?)

Mót; lượm lúa còn rơi rớt lại.

Môn: loại cỏ ,không thân có lá to không thấm nước, tàu xốp có củ ăn được , mọc nhanh. Vd; Mi nói với hắn làm chi cho mệt, như nước đổ lá môn.

Môn sáp (Alocasia macrorrhiza)màu vàng.

Môn nuớc:màu tím ăn ngứa (Colocasia esculenta)

Mù u: trái tròn củ câ mù u, thường thấy ở Huế. Vd. Giặc mù u, quân Việt nam đổ trái mù u ra đường tưởng để quân Pháp mang giày đạp lên sẽ té.

Mũ: nón (hat)

Mủng: thúng nhỏ (small basket)

Mụ: bà (Mrs).(gốc Hán Việt, Mụ là Bà: vd Chùa Thiên Mụ); a) theo nghĩa xấu hoặc coi thường: mụ ăn mày, mụ Tú Bà. b) để gọi người nhỏ tuổi hoặc vai vế nhỏ hơn như em dâu, con dâu: Mụ Hiền mi đi mô mới về rứa?

Múp: thân hình nở nang

Mứa: để còn thừa, thức ăn còn lại trong chén. Vd: Ăn đừng bỏ mứa tội của trời.

Mữa: ói; (vomiting).

N

Nếu: nướu (gingival, gum)

Ngã ngớn: xí xọn, điệu ( flirtatious)

Ngu: dốt, kém thông minh (stupid). Vd: Ngu như con bò tác.

Ngủ đò: ngủ đêm trên các thuyền đò trên sông Hương; nghĩa bóng, đi chơi gái (trên đò),

Ngựa(bộ ngựa): giường ngủ hoặc phản ngồi tiếp khách, ăn cơm làm bằng hai tấm gỗ dày bắt trên hai chân ngựa dài.

Ngứt đầu: cắt đầu

Nhớp (đọc là dớp): dơ, bẩn (dirty)

Ni: này. Chỗ ni: ở đây (this place, here); bên ni: bên này (trái với bên nớ, bên tê: bên kia) Thằng ni hổn quá hè: thằng bé này thật hỗn quá! (This boy is so insolent!)

Nón: nón làm bằng lá tơi, các loại nón khác gọi là mũ. Vd: Nón bài thơ: nón có lồng bài thơ cắt trên giấy, nhìn lên nắng có thể đọc được.

O

O: Cô ( miss, aunt); gọi cô gái chưa chồng, chị hay em của cha hoặc em gái đã lớn (gọi theo con mình). Người Bắc gọi chị cha mình là bác, em gái cha là cô.

Ót: gáy (nape). Vd: Thôi đừng chỉ trích ngườI ta, rờ sau ót mình tề.

Ô

Ốc bưu: loại ốc to

Ôn: ông (nội hoặc ngoại) grand father

Ông Kẹ: nhân vật để dọa con nít. Vd: Ðừng khóc ,coi chừng Ông Kẹ bắt.

Ốt dột: xấu hổ (shame,shameful).

Ơ

Ớt mọi: ớt rất cay, trái nhỏ chừng 2 cm, do người thiểu số (Thượng hoặc ‘’mọi’’) trồng bán,thuờng dạng ớt bột màu đỏ.

P

Phanh: thắng, do chữ frein của Pháp. Vd; Phanh xe đạp mòn, con nhớ đi thay.

Phi dê : uốn tóc; Vd: Tóc phi dê; (permed or curled hair)

Phùng long: giai đoạn sau khi ngườI đàn bà sanh, cần kiêng cử. (post puerperal period). Vd: Ðốt phùng long.

Q

Quái : hắn làm cái chi mà lạ qúai: Nó làm cái gì kỳ cục quá.

Tui mệt quái: tôi mệt quá.

Quạt bàn: quạt làm bằng vải, treo trên trần nhà, có ngườI kéo.

Quần bàn: tấm vải thêu rồng phượng, gắn hột cườm để treo che mặt trước của bàn thờ cho oai nghi và đẹp.

Quần xẻ đáy; quần chừa trống ở đáy cho trẻ con tiêu tiểu.(pants with cut out bottom)

Quỹnh: chân cong, đi không thẳng; vd thằng nhỏ đi quỹnh in như ôn hắn.

R

Rạm: cua nhỏ

Ràng: chuồng (bồ câu), vd: chim chưa ra ràng= chim chưa biết bay khỏi tổ.

Rau húng: rau thơm

Ri: thế này. Làm dư (như) ri nì : làm như thế này. Cấy chi ri: Cái này là cái gì?

Rinh rác: danh giá ; Anh nớ được làm rể con nhà rinh rác (prestigious)

Rờ: sờ (To touch)

Rớ: lưới đánh cá (fishing net)

Rớt: Té, rơi (to fall)

Rún: rốn (umbilicus, navel,belly button)

Rứa: Rứa chơ mi thích ăn cái chi/ Mi muốn ăn cái chi ? Thế mày muốn ăn cái gì?

Mi đi mô rứa: Mày đi đâu thế?

Rựa: cái mác, dao to, lưỡi dài có mấu, có cán gỗ để chẻ củỉ, chặt trái dừa.

Rương: vali (Pháp: valise).

Rượng: giai đoạn trai gái muốn tìm gặp người khác phái, động tình. (Anh: heat, oestrus)

S

Sài: một số bịnh lở ngoài da (rash, dermatitis).

Sạn: đá sõi. Vd: mua sạn trộn xi măng xây vách.

Sàng: như sàng gạo, để tách tấm (gạo vụn) ra.

Sảy: lắc rổ để tách trấu khỏi gạo.

Sắc: bén (sharp). Vd: Cây dao ni sắc quá.

Săn; gỗ . Vd: Rắn già rắn lột vỏ, ngườI già người bỏ vô săn (hòm bằng gỗ cây lớn).

Se: bịnh (dùng cho vua); ốm (Bắc); (sick,ill)

Sên: dây xích xe đạp ( Pháp: chaine)

T

Tại: tại vì, bởi vì , ‘’bị vì’’ (Nam)(because). Hắn đói bụng tại hắn chưa ăn chi hết: Nó đói bụng vì nó chưa ăn gì hết.

Tau: Tao, tôi (I, me)

Tằm (con tằm): con cu, con chim (bộ phận sinh dục bé trai) (penis)

Tăng ti dót: thuốc sát trùng màu nâu có chất ioid (iodine)(Pháp:teinture d’iode)

Tập lô: khối xi măng đúc, dùng xây nhà (concrete blocks)

Tê: kia,. Bên tê: bên kia. Hắn không biết mô tê chi hết: nó không biết cái gì hết.

Têm : têm trầu là phết vôi lên lá trầu,bỏ thêm miếng cau, rồi xếp lá lại thành một thỏi nhỏ(to make a quid of betel).

Tép: loại tôm rất nhỏ.

Tét: cắt bằng sợi lạt,. Vd: tét bánh tét dọn ra dĩa cúng.

Thầu đâu: cây soan.

Thét: ngủ,( to sleep). Em thét chưa: em ngủ chưa?

Ru em cho thét cho mùi, cho mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu

Thọc lét: cù lét (to tickle)

Thông : thông ngôn (interpreter)

Thù đủ (trái): trái đu đủ

Thuê: muớn (vd: tui mệt quái, để tui đi thuê con ở làm cho khoẻ) (to hire someone)

Thuốc cứu; loại cây thuốc , nấu uống hoặc xông trị cảm cúm.

Tim la: bịnh giang mai (syphilis)

Tòe loe: ưa nói đi nói lại, lắm mồm.

(gossiper or gossip-monger).

Tọc mạch: tò mò quá đáng (nosy)

Tơi: một loại cây thấp, lá xòe , cành có gai, trồng hang rào, lá dùng kết nón hoặc áo tơi đi mưa.

Tra: già (old)

Trả: trả giá, mặt cả (to bargain)Vd: Rứa anh muốn trả mấy?(Văy anh muốn mua giá nào?)

Trai gái: bồ bịch, trai gái ve vãn nhau (dating)

Trái bác bác; trái giống mãng cầu, nhưng to gấp hai hoặc ba lần, thường chua hơn; cây cao và gốc cây lớn hơn.

Tré: món ăn gần như nem nhưng mùi nồng hơn, không bó chặt như nem, dặc biêt ở Dà nẳng.

Trẻn: xấu hổ. vd :Nói láo mà không biết trẻn : nói láo mà không biết xấu hổ.

Trốt: đầu, đỉnh đàu (head, occiput)

Truông: vùng đất hoang, cây cỏ mọc như rừng. Thương em anh cũng muốn vô, sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang.

Trứng lộn: hột (vịt hoặc gà) lộn.

U/Ư

Ưng: thích, chịu, thương ,yêu. Vd: 1) Hắn không ưng ăn cơm chiên (Nam: Nó không thích ăn cơm chiên). 2) Người ta ưng hắn, nhờ ngườI đi làm mối cưới hắn mà hắn không ưng (không chịu).

(to like, to agree, to love)

V

Vả: tát , đánh ( vào mặt, miệng) (to slap)

Vả (trái): cây lá to, tròn, thường mọc hoang, trái mọc sát than cây, cắt ra rỗng ruột, màu hồng; vị chát và đắng, ăn với ruốt, khế. Nam: trái bần? (syconia [trái] of a fig tree)

Ve/ Gò : như đi cua, đi ve vãn con gái.

Vẻ: chỉ dẫn, dạy. Vd: Anh vẻ răng thì em làm rứa.

Vặn đèn: bật đèn.(turn the light on)

X

Xa lông: phòng tiếp khách (Pháp: salon).(Anh: living room) Ghế xa lông, phòng xa lông, chính khách salon.

Xe đò: xe buýt, autobus

Xi mon: xi măng (concrete, cement). Chợ Ðông Ba đem ra ngoài dại, Cầu Trường Tiền đúc lại xi mon, Ai người lỡ hội chồng con, Vô đây nối nghĩa vuông tròn với ta.

Xon: xem Hôi xon.

Xút: xúi dục. Vd: Mi đừng có xút con nít đập bậy với nhau.

Nguồn: advite.com/tienghue.htm

Hồng Lĩnh một vùng đất danh nhân - danh thắng

hoangtu_bongdem2912_86 — Sat, 11 Jun 2011 14:36:06 GMT

Hồng Lĩnh một vùng đất danh nhân - danh thắng

(TĐKT)-Thị xã Hồng Lĩnh thuộc Tỉnh Hà Tĩnh được thành lập (02/3/1992), thật là hợp với Thiên thời - Địa lợi - Nhân hoà! Bởi nơi đây vốn có một nền văn hoá lâu đời, có bề dày hàng ngàn năm lịch sử, là nơi giao lưu giữa 2 miền Bắc - Nam và Quốc tế, với cái thế kề sông, tựa núi, "hình long cuốn, hổ ngồi" của các bậc Đế Vương xưa. Như ông cha ta thường nói: "Đất lành, chim đậu" chính vì vậy mà những cánh chim Hồng đã về đây đậu đỉnh non cao và cái tên "Hồng Lĩnh" cũng bắt nguồn từ đó. Tương tuyền vào buổi mới khai sơn, phá thạch ông Đùng là người sắp xếp các núi non, số núi ông vừa điểm được 99 đỉnh, thì cũng vừa lúc đó có một đàn chim Hồng bay đến đậu. Nên núi cũng mang tên là Hồng Lĩnh hay Hồng Sơn, tiếng địa phương gọi là ngàn Hống.

Dòng tư duy dân dã trôi chảy theo Lịch sử hội tụ lại để coi đây là cái nôi của tổ tiên Hồng Lạc, có dòng sữa ngọt lành đã nuôi dưỡng một bộ phận dân tộc trong thuở hồng hoang.

Tương truyền buổi ban đầu dựng nước, phải tìm đất đóng đô, Kinh Dương Vương vị vua khai sáng ra Triều Hùng đã hướng vào vùng danh thắng núi Hồng này. Đó là một ngày mùa xuân, biển trời êm ả, cửa sông rộng, sóng nước dạt dào. Hai bên bờ cảnh vật hiền hoà, tươi sáng. Ngàn Hống xanh những đồi cây, suối chảy như những làn mây bạc. Vẻ hùng tráng của chốn sơn cao, thuỷ thâm khiến Kinh Dương Vương cảm kích. Ngài cứ để cho thuyền ngự rẽ nước đi ngược lên! Thuyền đang đi giữa đất trời sông nước mênh mang, bỗng có một đợt sóng hồng xô tới và một mỹ nữ hiện lên, "Tuy dầm hơi nước, nhưng không loà bóng gương". Nàng tươi đẹp như tiên sa, cá lặn. Nhà vua ngỡ ngàng như trong mộng. Ngài hỏi:

- Sao lại có chuyện tiên nữ buớc xuống cõi trần gian thế này, chẳng hay tên họ người ngọc là gì ?

Người con gái e thẹn, dịu dàng đáp:

- Muôn tâu Thánh Thượng, tiện thiếp cũng chỉ là con người của thế tục thôi. Thiếp sinh ra ở chốn ngàn Hống kia. Nhờ phép thiêng của sông núi mà thiếp biết lướt sóng, cưỡi mây nên được đặt tên là Thần Long. Chẳng hay Thánh Thượng cho ngược thuyền rồng lên chốn sông sâu, núi hiểm này với những cao kiến gì? Nhà vua phấn chấn đáp:

- Vâng lời sông núi, ta đang đi tìm nơi thắng địa định đô để lo toan việc lớn. Nàng tiên nữ với dung nhan tuyệt trần có thể gúp ta được ý kiến nào chăng ?

Thiếu nữ đưa đôi bàn tay ngọc ngà vuốt lại mái tóc còn ngấm nước rồi mỉm cười rạng rỡ, cặp mắt diễm lệ của nàng ánh lên những niềm vui hy vọng, nàng nói:

- Thánh Thượng cứ định đô ở nơi đây một thời gian thử xem. Nơi đây tuy viêm nhiệt, xung hàn, lắm cuồng phong và hay gặp hồng thuỷ nhưng thiên địa, nhân gian lại giao hoà, dễ là nơi sáng nghiệp của các bậc Đế Vương.

Đúng là: "mến cảnh, mến người, nên mến cả", Kinh Dương vương nghe lời, bèn truyền lệnh cho thuyền rồng cập bến, cùng Thần Long dạo gót núi Hồng. ở đây núi dăng nên luỹ, khe chảy thành hào. Non đủ cao, sông đủ sâu, đồng điền đủ rộng, khả dĩ, con người có thể tự làm lụng để nuôi sống lâu dài. Nhà vua đứng trên núi cao, phóng tầm mắt ra xa muôn trùng sóng cả, núi non địa bàn hiểm trở, tiến có thế công, thoái có thể thủ, là điều lợi thế bậc nhất cho một Vương triều mới sơ khai định đô. Với tầm nhìn bao quát càn khôn đó, Kinh Dương Vương đã cho dựng Hoàng Thành ở đây. Kinh thành xây xong thì nhà vua cưới Thần Long làm Hoàng Hậu cả nước vui mừng, tự hào. Từ đó, Kinh đô Ngàn Hống đã mở ra một thời kỳ mới của của đất nước Văn Lang. Sau một thời gian định độ, hai người sinh ra Long Vương, Long Vương lớn lên có phong dạng Đế Vương, để định chính đô giữ giang sơn, cơ nghiệp rộng lớn của tổ tiên, Kinh Dương Vương đã thiên đô ra Nghĩa Linh (Vĩnh Phú), cử Long Vương ra trấn giữ kinh thành. Đó là Vua Hùng thứ nhất( Từ kinh Dương Vương truyền đến Hùng Vương- 258 trước công nguyên). Không còn là thủ đô của đất nước, nhưng dấu tích về một kinh thành Ngàn Hống với những thiên truyện thần kỳ trên dãy núi 99 ngọn, vẫn Còn sống mãi trong tâm trí nhân gian...

Hồng Lĩnh, còn là một vùng đất "Văn vật hữu dư", có sự phát triển khá sớm, khá rực rỡ về chính trị, kinh tế, văn hoá, học vấn. Nơi đây được hun đúc khí thiêng của núi sông nên đã sinh ra nhiều nhân tài tuấn kiệt

Sông về cho núi khoả chân,

Để đất nuôi dưỡng văn nhân cho đời.

(Ca dao)

Bên dòng sông Minh trong xanh, hiền hoà êm chảy, tưới mát cho những cánh đồng Đức Thuận thẳng cánh cò bay, nổi lên một hòn Núi Ngọc, gọi là Ngọc Sơn. Đứng xa nhìn núi giống hình chim "Phượng Hoàng khai khẩu", Hay giống chiếc ấn ngọc. Núi dáng tròn, cây cối xanh tốt. Dưới núi là quê hương 2 cha con Trạng Nguyên họ sử. Hiện nay, bên triền núi còn có đền thờ 2 ông trạng, với tấm biển đề "Song Trạng Nguyên Từ", Trước đền có câu đối:

Ngọc Lĩnh thiên trùng tiêu giáp đệ.

Minh Hà nhất phái diễn gia khương

Nghĩa là:

Nghìn tầm núi Ngọc nên khoa giáp

Một giải sông Minh cuộn phúc lành.

Trạng cha: Sử Hy Nhan (? - 1424), đỗ trạng nguyên khoa Quý mạo, triều Trần Duệ Tông (1363), làm quan đến hành khiển tri kinh điển( kế cận Tể Tướng) được ban "Kim ngư đại" (túi cá vàng - quan to trong triều mới được vua ban cho túi này). ông học rộng, không sách nào là không đọc, giỏi sử nên được vua cho đổi thành họ Sử. Trước tác của ông có nhiều, nhưng bị mất mát trong thời giặc Minh sang xâm lược nước ta. Nay trong "Quần hiền thi tập" còn chép bài phú: "Trảm xà kiếm" của ông. Ông còn là tác giả bộ: "Đại Việt sử lược".

Trạng con là Sử Đức Huy( ? - 1430) đỗ Trạng nguyên khoa Tân Dậu triều Trần Phế Đế (1381). Ông là người tài, đức song toàn, khi người cha thân yêu qua đời, ông theo Lê Lợi đánh giặc Minh và được Lê Lơị trọng dụng cử làm: Hàn lâm viện sử quán, Quốc tử Bác sỹ, thăng đến chức Thượng Thư bộ hộ. Hai lần, ông được cử đi sứ phương bắc. Tuy không làm chánh sứ, nhưng tài ngoại giao, trí tuệ uyên bác, văn thơ xướng hoạ của ông đã làm rạng rỡ Quốc thể. Các văn thần nhà Minh đều tấm tắc khen Sử Đức Huy, kính trọng và tôn ông là bậc: Lưỡng Quốc thánh tâm thần khẩu.

Hai cha con Trạng Sử là nhưng người khai khoa ở Bình Lãng, mở ra một thời kỳ phát triển văn hoá rực rỡ ở vùng bãi vọt hẻo lánh xưa. Hồi ấy xứ Nghệ có bài thơ ca ngợi:

Cha Trạng đầu con lại Trạng đầu,

Mấy đời phúc ấm nối truyền nhau.

Phong vân gặp hội đua tay bút,

Nức tiếng khoa danh khắp mọi châu.

Phía Nam mé tây núi Hồng, ở Độ Liêu có danh nhân Bùi Cầm Hổ, một trong những bậc đệ nhất Ngự sử nước ta. "ông là người cứng cõi, ngay thẳng, bạo nói, không sợ quyền thế". Làm quan dưới các Triều Lê Thái tổ, Thái tôn, Nhân tôn, hai lần đi sứ Trung Quốc, trải thăng tham tri chính sự. Ông phán xét công việc công minh, chính trực. Ông còn giải oan cho một người phụ nữ ở Long thành mua nhầm lươn là con hoàng xà(rắn đầu trắng có độc) nấu cháo cho chồng ăn chết. Ông là người văn võ song toàn có nhiều công đức giúp vua giữ nước:

Đức cả, tài cao vua trọng dụng

Tính ngay, rộng lượng Sử lưu truyền.

Khi ông mất được truy phong: Bỉnh trung Đại Vương, Đô đài Ngự sử.

Đối với quê hương, ông là người có công lớn xẻ khe ở núi Hồng Lĩnh, đắp đập, khơi ngòi lấy nước tưới cho hàng nghìn khoảnh ruộng ở Độ Liêu xanh tốt. Sau khi ông mất, dân làng lập đền thờ ở núi Bạch Tị, gọi là đền Đô Đài. Các Triều đều phong Phúc Thần. Hằng năm vào ngày 12 tháng giêng âm lịch dân làng làm lễ báo ân để ghi nhớ công đức của ông. Đền đã được tu tạo, trong đền còn lưu lại nhiều câu đối ca ngợi ông:

- "Khê thuỷ, trường lưu thiên cổ trạch

Thiện canh, giải phá bách niên oan"

- "Công ư bang quốc, danh ư sử

Khí tại Sơn hà, trạch tại nhân".

- "Hai lần viễn sứ lừng đất Bắc

Một tay lương đống sáng trời Nam"

Hồng Lĩnh hình thế hùng vĩ có nhiều danh thắng ! được xếp vào một trong chín cảnh đẹp của đất nước cho khắc vào "Anh đỉnh" đặt trong Hoàng Thành Huế. Năm Minh Mệnh thứ 17, khắc tượng vào Anh đỉnh, năm Thiệu Trị thứ 3, khi Bắc tuần nhà vua làm thơ vịnh cho khắc vào bia, dựng nhà bia ở phía tả đường đi. Bài thơ này có chép trong Thánh chế thi tập". Năm Tự Đức thứ 3, nhận núi Hồng Lĩnh là danh sơn Hà Tĩnh và ghi vào điển thờ - (Đại Nam nhất thống chí).

Bài thơ ca ngợi cảnh núi Hồng của vua Thiệu Trị như sau:

Vịnh hồng lĩnh

Cửu thập cửu phong thứ đệ bài,

Tằng tằng trữ lập vọng thôi ngôi.

Triền già Hương Tích kim do tại

Cơ chỉ Trang Vương sự dĩ khôi

Dã hạc tương truyền thê đỉnh thượng

Chinh hồng phản vị trước danh lai.

Sầm khâm điệp chướng liên thiên bích.

Bản lĩnh vân phong, bản lĩnh khai"

(Thiệu Trị - Tam niên - Thập nhị nguyệt - Ngự đề)

Bài thơ được Cụ Võ Hồng Huy dịch như sau:

Chín chín non cao khéo sắp bày,

Tầng tầng thẳng đứng tựa thành xây

Chùa chiền Hương Tích nay còn đó

Nền móng Trang Vương trước phải đây

Chim kể đầu non bầy hạc đậu

Tiếng đồn trên nhỏn vạt hồng bay

Non cao trời thắm liền xanh giải

Nửa núi thanh quang, nửa núi mây.

(Tháng chạp, năm Thiệu Trị thứ 3, nhà vua đề thơ).

Nói đến danh thắng núi Hồng, người xưa còn lưu lại những bài vè nôm na, nhưng gợi cảm, đọc lên nghe cái thú của "Tao nhân, mặc khách".

...Lên Long Đàm, Sư Tử

Ngồi tựa gốc thông cao

Ai muốn trẹ đường nào

Mặc nhân tâm thích ý

Mặc dạ người thích ý

Dời chân đi một thỉ

Vừa đến cõi Tượng Sơn....

Chùa Long Đàm, tương truyền xưa có một con rồng bơi lặn trong đầm này. Một hôm trời mưa to, rồng cuộn mây bay lên, để sót lại nhiều ngọc Minh Châu dưới đầm. Đêm thanh thường trông thấy ánh sáng vằng vặc. Vì thế người ta dựng chùa trên đầm gọi là: "Long Đàm". Chùa dựng vào khoảng thế kỷ 16,17, đã nổi tiểng một thời về cảnh gió mát, trăng thanh.

Lên nữa là đến ngọn Sư Tử, sườn núi có suối bay, theo vách đá mà chảy xuống, xói đá thành vực, cửa vực có phiến đá trắng vắt ngang, tục gọi là: "Dục tiên kiều"- (cầu tiên tắm). Suối chảy chếch về hướng Tây - Nam gọi là suối tiên

(nay thuộc phường Bắc Hồng). Suối tiên chảy giữa non xanh, nước biếc, điểm tô thêm mối duyên nợ giữa non và nước. Nước uốn lượn giữa những cặp đá ông - đá bà mọc lên trong lòng suối, hàng ngàn năm nay vẫn còn trơ gan cùng tuế nguyệt, mà người đời đã có thơ vịnh:

Nghìn năm giữ vững lòng son sắt.

Muôn kiếp không phai nghĩa vợ chồng!

Không sợ nắng mưa không sợ bão

Ghẹo ai lay chuyển, ghẹo ai rung.

Suối tiên chảy vào hồ Thiên Tượng tạo nên một vùng non xanh, nước biếc, mây trời, cảnh quan kỳ thú:

Hồ Thiên Tượng - Di tích danh thắng Quốc gia

Thiên Tượng khen ai tạo cảnh hồ,

Một vùng kỳ thú đá lô nhô.

Mênh mang nước biếc, mây vờn núi,

Bát ngát trời xanh, sóng vỗ bờ.

Lúng liếng thuyền nan sang bến đợi,

Lung linh thông núi dáng em chờ.

Hoa rừng hái tặng bâng khuâng lạ,

Khúc nhạc lòng ta nẩy tứ thơ.

(Vịnh hồ Thiên Tượng - Chí Thành)

Dời chân sang là đến ngọn Tượng Sơn (tức ngọn Thiên Tượng), nằm ở phía Bắc mé Tây núi Hồng (thuộc địa phận xã Trung Lương) là đệ nhị danh thắng núi Hồng (sau Hương Tích). Sườn núi có khối đá lớn giống hình con voi do thiên nhiên, tạo hoá tạc nên, nên gọi là "Voi trời". Trên núi có chùa gọi là chùa Thiên Tượng, ngoài chùa vẫn còn 3 chữ lớn: "Thiên Tượng tự". Bên tả, bên hữu chùa đều có suối nước chảy quanh năm, nước xói vào đá nghe như tiếng nhạc rì rào. Trước chùa trông ra hồ lớn, nước khe chảy vào hồ, nào cây thông, nào thang đá, phong cảnh u nhã. Cách chùa về phía tây có một am nhỏ, mặt am có đề 3 chữ: "Lưu đức am". Hai bên có câu đối.

Độn siêu sinh tử quật

Khiêu xuất thị phi môn

Nghĩa là:

Cúi đầu chui khỏi hang sinh tử

Nhảy thoát ra ngoài cửa thị phi

Chùa được dựng vào đời Trần thế kỷ XIV. Cảnh chùa, cảnh núi suốt mấy trăm năm từ đời Lê đến đời Nguyễn đã biết bao nhiêu nhà thơ đã từng lên đây và để lại không ít tác phẩm thi ca. Nay đọc lên vẫn nghe man mác lòng người.

Sách "Hoan châu phong thổ ký" của Tiến sỹ Trần Danh Lâm (1704-1777), người tỉnh Bắc Ninh làm đốc đồng Nghệ An viết:

"...Chùa Thiên Tượng thanh cao thoát tục. Một vùng cõi tĩnh, chùa Long Đàm gió mát, trăng trong".

Thám hoa Nguyễn Huy Oánh (1713-1789) lên thăm cảnh chùa cảm tác!

Trải xem thế giới khắp ba nghìn,

Đồi một là đây chốn Tượng Thiên

Ánh ỏi chim ca vang tiếng kệ

Nhặt khoan, tiếng suối tỏ rừng thiền....

Hay Nguyễn Văn Cơ trong bài: "Đăng Thiên Tượng sơn" ( lên núi Thiên Tượng) cuối thế kỷ XIX đã tả:

...Tuyết mê tượng thạch lam già tự

Nguyệt đáo long tuyền nguyệt mãn lâm...

Nghĩa là:

Tuyết mờ voi đá, chùa sương khuất

Trăng rọi khe rồng rừng trắng phau.

Hồng Lĩnh đã trở thành biểu tượng, niềm vinh dự, tự hào không những của Thị xã trẻ mà còn của cả tỉnh, cả nước được ghi vào sử sách, đi vào thơ ca, nhạc hoạ đọng lại trong tâm trí mọi người.

Danh thắng Hồng Lĩnh như đại thi hào Nguyễn Du đã viết: "Hồng Lĩnh, Lam giang vô hạn thắng" Nghĩa là: - cảnh đẹp Hồng - Lam khôn tả xiết.

Hồng Lĩnh là mảnh đất làm nên cốt cách, tâm hồn của biết bao nhiêu nhà văn hoá lỗi lạc mà tên tuổi và tác phẩm đã hoá thành hồn thiên sông núi.

Khu vực Chùa và hồ Thiên Tượng thuộc dãy núi Hồng - Thị xã Hồng Lĩnh đã được xếp hạng di tích danh lam thắng cảnh Quốc gia theo quyết định số 02/2004/QĐ-BVHTT ngày 19/01/2004 của Bộ trưởng Bộ VH-TT (Nay là Bộ văn hóa - thể thao và du lịch)

Giữ gìn những vốn quý, những tinh hoa văn hoá của quê hương, đất nước phát huy những giá trị văn hoá vô giá đó cho hôm nay, cho ngày mai và cho muôn đời sau… Đảng bộ, Chính quyền và nhân dân Thị xã Hồng Lĩnh đang khôi phục, tôn tạo các di tích Lịch sử- Văn hóa, danh thắng núi Hồng để xứng đáng với tầm vóc của một vùng địa linh, nhân kiệt./.

Bùi Chí Thành

Trưởng phòng VH-TT-TT Thị xã Hồng Lĩnh